ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰਾ ਨਾਜੁਕ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਭੰਵਾਂ, ਨੱਕ ਤੇ ਘਣੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ?" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਲਾਲ! ਮੇਰਾ ਲਾਲ! ਜਦ ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੌੜ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਕਿਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ!' ਆਖਾਂਗਾ?" ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੱਥੜੇ ਹੋਏ ਗੋਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਹਥ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਲਿਆਏਗਾ? "ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।" ਰਾਜਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਰਾਜਪਾਟ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡੱਸ ਗਿਆ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖੀਂ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਅਮੋਲਕ ਮੋਤੀ ਸੀ, ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹੈ—ਇਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨੱਕ ਉੱਚਾ ਤੇ ਚੋੜਾ ਹੈ, ਦੰਦ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਇਹ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁੰਨੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ ਵੇਖੀ, ਉਸਨੂੰ ਘਿਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਰੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਧਰਮਹੀਣ ਕਿਸਮਤ! ਤੂੰ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗ ਸੀ, ਚੁਹੜਿਆਂ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਲੁੱਟਿਆ, ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਛਡਵਾਏ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ, ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਹਾਏ, ਰਾਜਾ! ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੋਫੇ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰ, ਚਾਮਰ ਜਾਂ ਯਕ-ਪੂੰਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ; ਇਹ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਲਟਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ?" "ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੁਰਦਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ।" "ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ, ਟੁੱਟੇ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜਟਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਲੱਥੜੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਚਿੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਧ-ਸੜੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਰਾਖ ਤੇ ਮੱਦੀ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਗਿੱਧਾਂ ਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਛੋਟੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਇਥੋਂ ਉੱਡ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿਚ ਲਾਸ਼ਾਂ ਚੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਲੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੋਏ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੌ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਰਾਜਾ! ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਕੀਕਤ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭੁਲ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਧਰਮ ਤੇ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਹੈ।" "ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਸੱਚ, ਨਾ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਨਾ ਦਇਆ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਦ ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰੀ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਚੁਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਕੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਡਰ-ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਮੇਰਾ ਭਾਗ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਵੇਖ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਚੁਹੜੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਫੇਰ ਚੁਹੜੇ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਨਰਕ ਵਿਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪੀਬ, ਖੂਨ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।" "ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਕੱਟਾਂ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ, ਜਾਂ ਰੌਰਵ ਤੇ ਮਹਾਰੌਰਵ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੜਪਣਾ ਪਵੇਗਾ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਇਕਲਾ ਕੰਢਾ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।" "ਮੈਂ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੇ ਵਹਾਵੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਬੇਬਸ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ?" "ਕਦੇ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਕਰਣ ਦੀ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਐਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਵੈਤਰਨੀ ਦੀਆਂ ਕਟਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਜਲਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਿਆਰੀ; ਮੇਰੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੀਂ। ਜਦ ਤੇਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਈਂ।" "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਪਿਆਰੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ, ਕਦੇ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ—" "ਅੱਗਲੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਤੇਰੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭਾਂ; ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਹੱਸ ਕੇ ਜਾਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕੁਝ ਗਲਤ ਆਖਿਆ ਹੋਵੇ—" "ਉਹ ਸਭ ਗਲਤ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੀਂ; ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ।