ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ! ਇਹ ਨਨ੍ਹਾ ਬੱਚਾ ਕਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੌਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਸ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਹੁਣ ਇੰਨੇ ਹੀ ਉਮਰ ਤੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ ਪੁੱਤ! ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਸਾਡੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਹਾਏ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਛੱਡ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ—ਹੇ ਭਾਗ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਪਛਾਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, "ਹਾਏ, ਇਹ ਸ਼ੈਵਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਹੈ," ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ! ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਭੌਂ, ਨੱਕ ਤੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ—ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਸੂਰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ?" "ਪੁੱਤ! ਪੁੱਤ!"—ਜਦ ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਵਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਾਂਗਾ, "ਪੁੱਤ! ਪੁੱਤ!"? ਹੁਣ ਕਿਸਦੇ ਘੁਟਣ, ਜੋ ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਮੇਰੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਰਦਾ ਸੀ? ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ—ਹਾਏ ਪੁੱਤ!—ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਾ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਧਨ ਤੇ ਵਸਤੀ ਸੀ, ਗਵਾ ਬੈਠਾ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦੇ ਕ੍ਰੂਰ ਸੰਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਕੌਲ-ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਭਾਗ ਦੇ ਸੰਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅੱਖਾਂ ਅੰਨ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇਕੋ ਮੋਤੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਦੰਦ ਕਲੀ ਵਰਗੇ—ਇਹ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਯਸ਼ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। "ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਤੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ?" ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲਾਠੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਅਪਕ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਈ ਤੇ ਰੁੰਧੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲ ਪਈ। "ਹਾਏ, ਤੈਨੂੰ ਲੱਜਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਿਰਦਈ, ਧਰਮ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਨੀਚ ਭਾਗ! ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ।" "ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਖੋਹ ਕੇ, ਮਿੱਤਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਵੇਚ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿੰਦਤ ਚੰਡਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਹਾਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਜਮੀਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਂਗ ਸੋਫੇ ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਉਂਦਾ?" "ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ, ਚਾਮਰ ਜਾਂ ਯਕ-ਪੂੰਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ; ਇਹ ਭਾਗ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਲਟਾ ਰੂਪ ਹੈ?" "ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਤੂੰ ਤੁਰਦਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਸਾਫ ਕਰਦੇ।" "ਹੁਣ, ਕਪਾਲ ਗਲ ਵਿਚ, ਟੁੱਟੇ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜਟਾ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗੀ, ਅੱਧ-ਸੜੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਰਾਖ ਤੇ ਗੁੱਥੀ ਮੱਦੀ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਗਿੱਧ ਤੇ ਗਿਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉੱਡ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੁੰਨ, ਅਰ੍ਹਾ ਅੱਗ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਮੁਰਦੇ ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ, ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸੌਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਈ। ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਾ! ਇਹ ਸਭ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਕੀਕਤ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਧਰਮ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ।" "ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਸਚ, ਨਾ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਨਾ ਦਇਆ ਰਹਿ ਗਈ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਸਾਹ ਭਰੀ ਤੇ ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਤਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚੰਡਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋ ਕੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਡਰ-ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਵ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਮੇਰਾ ਭਾਗ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਪਤਲੀਏ—ਮੇਰੀ ਕismet ਵੇਖ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਨਰਕ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕੀੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਵੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੀਬ, ਖੂਨ, ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲੀ ਗੰਦ, ਉਥੇ ਪੀੜਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ।