ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਕੋਲ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰਸਪਰ ਸੁਆਗਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਅਪਸਰਾ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ? ਰੰਭਾ, ਕੜਕਸ਼ਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਤਿਲੋਤਮਾ ਜਾਂ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਮੇਨਕਾ—ਜੋ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ, ਆਖ ਦੇ।" ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਖੜੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾਚੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨੱਚ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਧੂਰੀ ਕਲਾ ਸਿਰਫ ਨਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ,"—ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਹਲਚਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਚਲੋ, ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਪੁੱਛੀਏ, ਉਹ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਵਧੀਆ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੁਰਵਾਸਾ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦੇ ਹੀ, ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।" ਪਰ ਉਥੇ ਵਪੁ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲੇ ਬਲ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਆਖਦੀ, "ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਜਿਸਦੇ ਤੀਰ ਕਾਮ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੂਹ ਲਿਆਵਾਂਗੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਨਾਰਦਨ ਜਾਂ ਨੀਲਕੰਠ ਭੀ ਹੋਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਮ-ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਵਪੁ ਹਿਮਾਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਮਧੁਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਸਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਕੋਇਲ ਦੀ ਧੁਨ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੀਤ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਅਪਸਰਾ ਵੱਲ ਆਏ। ਪਰ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਗਾੜਣ ਆਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਆਕਾਸ਼-ਚਾਰੀ, ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ ਆਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਫਲ ਪਾਵੇਂਗੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਏਂਗੀ। ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਛੀ ਬਣੇਂਗੀ ਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।" ਇਹ ਅਸਹਿਣ ਯੋਗ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਪੁ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈਆਂ ਵਡੀਆਂ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜੇ ਚਰਿਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਦੇ ਅਕਾਲ ਪਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਗ ਸੀ, ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਵਲ ਵਧਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧਨ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਮਾਣ ਸੀ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਉਮਰ 'ਚ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰਣ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ, "ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!" ਰਾਜਾ ਨੇ ਹਰਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਡਰੋ ਨਾ! ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਅਨਿਆਏਂ ਤੇ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਤਪ ਤੇ ਬਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।" "ਜਦ ਉਹ ਧੀਰਜ, ਮੌਨ ਤੇ ਮਨ-ਸਯਾਮਤਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਚੀਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਤਾ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖਦਾ 'ਡਰੋ ਨਾ'; ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਵਿਘਨ-ਪਤੀ ਰਾਜੇ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਚ ਰਾਜਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਕੌਣ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ 'ਚ ਜੋਰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਲੰਬੀ ਨੀਂਦ ਸੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਪ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਵੱਟ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈਂ," ਤੇ ਉਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।