ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਵਾਸਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਤਾਸ਼ਤ ਮੁੜ ਖੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਗੰਦੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ ਫੜੇ, ਹੈਰਾਨ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਨਾ ਪਤਨੀ; ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਭੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਲਿਆਈ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਨ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ! ਹੇ ਛੋਟੇ ਜੀਏ!" ਉਹ ਦੁਖੀ, ਪੀਲੀ ਪਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਵਿੱਖੀ ਵਿੱਖੀ, ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ ਰਾਜਾ! ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਾੜੇ ਸੱਪ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਰੂਣ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਜਲਦੀ ਉਥੇ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਰ ਰੋ ਰਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਵੀਂ ਜਨਮੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਣੀ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਟਾਧਾਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਵਰਗਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੀ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਜਦ ਮਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਲਪਟਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। "ਹਾਏ! ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ! ਕਿਹੜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੌਤ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਛੀਨ ਲਿਆ?" ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਇਹ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ।" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਵੀ ਹੁਣ ਇੰਨੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" ਰਾਣੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, "ਹਾਏ ਪੁੱਤ! ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠੀ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਹਾਏ ਰਾਜਾ! ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?" "ਰਾਜ ਗੁਆਉਣਾ, ਮਿੱਤਰ ਛੱਡਣਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਵੇਚਣਾ—ਹਾਏ ਭਾਗਾਂ! ਤੂੰ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ, "ਹਾਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼ੈਵਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਹੈ!" ਅਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਦੁਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਰੋ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ, "ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ! ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਭੰਵਾਂ, ਨੱਕ, ਕਾਲੇ ਵਾਲ—ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਹਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ?" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ!"—ਜਦ ਤੂੰ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸਨੂੰ 'ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ!' ਆਖ ਕੇ ਗਲੇ ਲਵਾਂ? "ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਘੁੱਟਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ, ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਹੱਥ ਗੰਦੇ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਰਦਾ ਸੀ? ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਹਾਏ ਪੁੱਤ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਭ ਗੁਆ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਭੀ ਕਰੂੜ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸੱਪ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖਾਂ ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹੀ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਪਛਾਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੁਕੀਲੀ, ਦੰਦ ਕਲੀਆਂ ਵਰਗੇ—ਇਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ?" ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਵੇਖੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਘਿਨ ਆਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਖ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਚੰਡਾਲੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤੇ ਰੁੰਝੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ: "ਤੈਨੂੰ ਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਨੀਤੀਹੀਣ ਤੇ ਨਿਕੰਮੀ ਭਾਗਾਂ! ਤੂੰ ਇਸ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜ ਖੋਹ ਕੇ, ਮਿੱਤਰ ਛੱਡਾ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਵੇਚਾ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨੀਚ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਹਾਏ ਰਾਜਾ! ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੋਈ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੋਫੇ ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਂਦਾ?" "ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਰਾਜ ਛਤਰੀ, ਚਾਮਰ, ਜਾਂ ਯਕ-ਪੂੰਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ; ਇਹ ਕੀ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਉਲਟ ਗਤੀ ਹੈ?" "ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੁਰਦਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਸਾਫ ਕਰਦੇ।" "ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਖੋਪੜੀ ਟੰਗੀ ਹੋਈ, ਟੁੱਟੇ ਮਟਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ, ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਅੱਧ-ਸੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਰਾਖ ਤੇ ਮੱਦੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਗਿੱਦੜਾਂ ਤੇ ਗੀਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਛੋਟੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੁੰਮ, ਅਤੇ ਅੱਗੀ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਹੋਇਆ ਅਸਮਾਨ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਦਾ ਕਰੂਣ ਵਿਵਰਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਗਲਾਨੀ, ਵਿਛੋੜਾ, ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਮਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।