ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭੋਗੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਬਾਰਵਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯਮ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਯਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਾਪ-ਰੂਪ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਪੀੜਾ ਭੋਗ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ।" ਜਦੋਂ ਬਾਰਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧੱਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਯਮ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਹਾਏ, ਇਹ ਕੀ ਦੁੱਖ ਹੈ!" ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖਾਰ ਲਗਾਇਆ। ਜਿਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਤੱਕ ਭੋਗਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦੇਖਿਆ? ਕੀ ਵਾਕਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ?" ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਚੰਡਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ?" ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਨਹੀਂ," ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਂ, ਲੰਘ ਗਿਆ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਯਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਧਰਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸਰਬੋਚ ਤੇ ਨੀਵੇਂ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਜੋਨੀ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਵਾਸਵ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਚੰਡਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਤਾਸ਼ ਮੁੜ ਖੋ ਗਈ। ਗੰਦੀ, ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ, ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਸਟਿਕ ਫੜੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਭੁੱਲਿਆ-ਭਟਕਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਨਾ ਪਤਨੀ। ਰਾਜਪਦ ਖੋਹ ਬੈਠਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਨਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਈ। ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਸੀ। "ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ ਬੱਚੇ! ਹਾਏ ਲਾਲ!" ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਰੋਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪੀਲੀ ਪਈ, ਦੁਖੀ, ਮੈਲੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਲੱਗੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਰਾਜਾ! ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੰਦੀ ਸੱਪ ਦੀ ਡੱਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।" ਉਸ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਦੌੜਿਆ, ਲਾਸ਼ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ ਸੀ, ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਵੀਂ ਜੰਮੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜਸੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। "ਹਾਏ! ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ! ਕਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਚਾ ਜੰਮਿਆ, ਹੁਣ ਮੌਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਸ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ।" ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ। "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੁਣ ਇੰਨੇ ਹੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਨੇ ਨਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਕਿਸ ਪਾਪੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਇਹ ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ?" "ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ! ਹਾਏ ਰਾਜਾ! ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੁਨਾ ਦੇ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਆਸਰੈ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਰਾਜਪਦ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਛੱਡ ਜਾਣਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵੇਚਾਈ—ਹਾਏ ਭਾਗ, ਤੂੰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਲ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ, "ਹਾਏ, ਇਹ ਸ਼ੈਵਯਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ," ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਰੋਇਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ, ਡੂੰਘਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰਾ ਕੋਮਲ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਭਵਾਂ, ਨੱਕ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ—ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ?" "ਮੇਰੇ ਲਾਲ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਵਾ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ!' ਆਖਾਂਗਾ?" "ਕਿਸ ਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਅੰਗ ਗੰਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਰਦਾ ਸੀ?" "ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਰੂਹ, ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ, ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।" "ਸਾਰਾ ਰਾਜਪਦ, ਦੌਲਤ, ਤੇ ਵੱਸਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਖੋ ਬੈਠਾ, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਗ ਦੇ ਕ੍ਰੂਰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ।" "ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕੌਲ-ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਅੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਮੋਤੀ ਸੀ, ਚੁੱਕਿਆ, ਤੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੁੱਕ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤ ਗਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਚੀ ਤੇ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੰਦ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਇਹ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ।" "ਅੱਜ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।