ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਭੈਅੰਕਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਅਸ਼ੁਭ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਚੀਖਾਂ, ਗਿਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੌਲਨੀਆਂ, ਤੇ ਵਿਰਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰੂਣ ਰੋਣ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ—ਇੰਨਾ ਕਿ ਡਰ ਵੀ ਉਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਲੈ ਕੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ, ਮੰਤਰੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ—ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।” ਉਹ ਫਿਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, “ਹਾਏ ਸ਼ੈਵਿਆ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮਾੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।” ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਗੰਦੇ, ਖੁਰਦਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਵਾਲ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਗਏ, ਸਰੀਰੋਂ ਬਦਬੂ ਆਉਣ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ ਲੈ ਲਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਲੱਕੜੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜਦਾ, ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦਾ, “ਇਸ ਲਾਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮੁੱਲ ਮਿਲਿਆ, ਹੋਰ ਵੀ ਲਵਾਂਗਾ।” ਕਦੇ ਆਖਦਾ, “ਇਹ ਮੇਰਾ, ਇਹ ਰਾਜੇ ਦਾ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਚੰਡਾਲ ਦਾ,” ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਚੀਥੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਗੰਢਾਂ ਸੀ। ਚਿਹਰਾ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪੇਟ, رانਾਂ ਤੇ ਪੈਰ—all ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਾਸਾਂ ਦੇ ਚਰਬੀਆਂ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਚਿਕਣਾਈ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਕਈਆਂ ਲਾਸਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੱਥੇ ਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਂਦਾ, ਨਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ, ਨਾ ਦਿਨ ਨੂੰ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਵਰਗੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਅੜੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਵਿਛੋਲੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਇਕ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦਿੰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਉਹ ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੋਚਦਾ, “ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।” ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਨੀਚ ਜਾਤ ਦੇ ਮੁੰਡਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਦੋਹਾਂ ਜਾਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਆਏ, ਤੇ ਉਹ ਗਰੀਬ ਪਰ ਧਰਮੀ ਮੁੰਡਾ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮੰਗਦਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰ, ਹੇ ਪਾਪੀ! ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂੰਝ ਗਵਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਖੋਹ ਕੇ, ਨੀਚ ਬਣਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।” “ਹੁਣ ਤੂੰ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਮਨੁੱਖ!” ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ, ਰਾਜਾ ਸੁਪਨੇ ਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਚੀਕਦਾ, “ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪਿਓ, ਅੱਜ!” ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਤੇਲ ਦੀ ਤਪਦੀ ਕੜਾਹੀ ਵਿਚ ਡਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਰੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਛੁਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤੜਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਪੀਵਣ ਤੇ ਲਹੂ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਚ ਜਾਤ ਵਾਲਾ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਬਲਦਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੜਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਰਗੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੌ ਸਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗੰਦ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਕੁੱਤਾ ਬਣਿਆ; ਉਲਟੀ ਖਾਂਦਾ, ਠੰਢ ਨਾਲ ਸੜਦਾ, ਤੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗਧਾ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ, ਪਸ਼ੂ, ਬੱਕਰੀ, ਬਿੱਲੀ, ਬਗਲਾ, ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ਮੱਛੀ, ਕੱਛੂਆ, ਸੂਰ, ਸਿਆਰ, ਕੁੱਕੜ, ਤੋਤਾ, ਮੈਨਾ, ਜੜ ਜੰਤੂ, ਸੱਪ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦਾ, ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੇ ਸੌ ਸਾਲ ਉਹ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਂਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਜੂਏ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਵਿਛੜ ਗਏ, ਤੇ ਆਪ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਖਾਧਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਸ਼ੈਵਿਆ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਛੱਡ ਕੇ?” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, “ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ! ਜੂਏ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ?” ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਵਿਆ ਸਮੇਤ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਦੁਖੀ, ਅੱਧ ਨੰਗੀ, ਤੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਘਸੀਟੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਚੀਕਦੀ, “ਬਚਾਓ!” ਫਿਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, “ਇੱਥੇ ਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਯਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰਾਦਧਦੇਵ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਹੀ ਕਲਾ ਸੀ।