ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਮਪਤੀ ਗੁਆ ਕੇ, ਚੰਡਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਰ ਸਵੇਰੇ, ਦਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, "ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੇਗਾ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਰਗੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਦੋਸਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਹੁਣ ਚੰਡਾਲ ਵਾਂਗ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ—ਇਹ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਕੇ, ਉਹ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ 'ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕਫਨ ਇਕਠੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਾ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ। ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇਗਾ—ਇੱਕ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ। ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮੇਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੋ ਤੇਰੇ ਮਜਦੂਰੀ ਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦਾਨ-ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਬਦਬੂ, ਤੇ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਪਿਸ਼ਾਚ, ਭੂਤ, ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਯਕਸ਼, ਗਿੱਧ, ਸਿਆਲ, ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਮਟ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸੀ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਭਿਆਨਕ ਬਦਬੂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਡਰਾਉਣੀ ਗਲਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ। "ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ! ਦੋਸਤ! ਸਬੰਧੀ! ਭਰਾ! ਪਿਆਰੇ! ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ! ਭੈਣ! ਮਾਂ! ਮਾਮਾ! ਦਾਦਾ!"—ਇਹ ਰੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। "ਦਾਦਾ! ਪਿਤਾ! ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਆਓ, ਸਬੰਧੀ!"—ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਥੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀਆਂ, ਅਧ-ਸੜੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਅਧ-ਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਕਾਲੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ, ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੰਗੀਆਂ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਈਆਂ, ਹੱਸਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ—ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਚਟਾਕ-ਚਟਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਚੰਡਾਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਡੈਮਨ, ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਮੱਝਾਂ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਗੋਬਰ, ਰਾਖ ਦੇ ਢੇਰ, ਹੱਡੀਆਂ ਉਭਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨ, ਲੰਪ, ਕਾਂਵਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਘਦੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਨਰਕ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀ। ਅਸ਼ੁਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸਿਆਲਾਂ ਦੀ ਹੋ-ਹੋ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਇਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਨੂੰ ਡਰ ਲਈ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ, ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਇਥੇ ਰਾਜਾ ਆਇਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਤਾਸ, ਚੀਕ ਮਾਰਦਾ, "ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ, ਮੰਤਰੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ—ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਹਾਏ! ਸ਼ੈਵਿਆ! ਹਾਏ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ! ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਨਸੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਾਲ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਲਾਨਤ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹੋ।" ਇਹ ਸੋਚਦੇ, ਚੰਦਾ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਗੰਦੇ, ਰੁੱਖੇ, ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਡੰਡਾ ਲੈ ਕੇ, ਇधर-ਉਧਰ ਦੌੜਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਹੀ ਹੋਵੇ। "ਇਸ ਲਾਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਕੀਮਤ ਮਿਲੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਲਵਾਂਗਾ," ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੌੜਦਾ, "ਇਹ ਮੇਰਾ, ਇਹ ਰਾਜੇ ਦਾ, ਇਹ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ,"—ਰਾਜਾ ਜਿਵੇਂ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਫਟਿਆ ਕਪੜਾ, ਕਈ ਗਿੱਠਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ, ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹ, ਪੇਟ, ਰੱਜ, ਪੈਰ—all funeral pyre ਦੀ ਧੂੜ-ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ। ਹੱਥ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ, ਤੇ ਗ੍ਰੀਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ। ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ, ਕਦੇ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਰ੍ਹ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ, ਰਾਜੇ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨੀਂਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਸਰੀਰ ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਵੇਖੀ। ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਰ੍ਹ ਸਾਲ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜਦ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਦਾਨ ਤੇ ਧਰਮਿਕ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।" ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ 'ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਦਵਿਜ਼ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਮਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਲੈ ਆਏ, ਤੇ ਉਹ ਗਰੀਬ ਪਰੰਤੂ ਸਤਕਾਰੀ ਮੁੰਡਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰ, ਓ ਪਾਪੀ! ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।" "ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਨ ਦੇ ਗੁਆਉਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਲਾਨਤ ਨਾਲ ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਉਨਾਂ ਵਲੋਂ ਲਾਨਤਿਆ ਗਿਆ।" "ਹੁਣ, ਤੂੰ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾ, ਓ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ!" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦੇ ਹੀ, ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।