ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਕਦੇ ਹਵਾ ਨੇ, ਨਾ ਸੂਰਜ ਨੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ‘ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਰਮ ਹਨ, ਅੱਜ ਵਿਕ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ! ਹਾਏ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਹਾਏ ਬੱਚੇ! ਮੇਰੇ ਅਧਰਮ ਕਾਰਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਧਨ ਮੰਗਿਆ; ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਧਨ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਧਨ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਘੱਟ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਗੁੱਸੇ ‘ਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਘਟੀਆ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀ! ਜੇ ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਦੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਤਾਕਤ ਦੇਖ।” “ਇਹ ਹੈ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ, ਮੇਰੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਬਿਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਦਿਓ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੇਚੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਛੋਟਾ ਹੈ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਦਿਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹੀਂ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਧਨ ਲਿਆ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ‘ਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਥੱਲੇ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਨੌਕਰ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਦੱਸ ਦੇਵੇ।” ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਨੇ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਗੰਦੇ, ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਕਠੋਰ, ਲੰਮੀ ਦਾਢੀ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਦੰਦ, ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਗੰਦੇ। ਉਹ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਪੇਟ ਵੱਡਾ, ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖੀਆਂ, ਬੋਲ ਕਠੋਰ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਰਾਂ ਦੀ ਗੰਢੀ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਇਕ ਖੋਪੜੀ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਲੰਮਾ ਚਿਹਰਾ, ਭਿਆਨਕ, ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਲੱਕੜੀ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ। ਉਸ ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ; ਜਲਦੀ ਦੱਸ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਚਾਹੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਕਠੋਰ ਨਿਗਾਹ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬੁਰੇ ਬੋਲ—ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਚੰਡਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਲਾਦ ਹਾਂ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਣ ਵਾਲਾ।” ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਵਾਂ, ਪਰ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਨਾ ਆਵਾਂ।” ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਚੰਡਾਲ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇਣ ਆਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦੱਖਣਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?” ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕਾ। ਮੈਂ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਨੌਕਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, “ਜੇ ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ ਸੀ, ਕੰਪਦਿਆਂ ਹੋਏ, ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ!” “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਗਤ ਹਾਂ। ਮਿਹਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਹ ਚੰਡਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਧਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦਾਸ ਬਣਾਂਗਾ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦਾਸ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੌ ਕਰੋੜ ਧਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈਂ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਧਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਟਿਕ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਹਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਿਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ: “ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ‘ਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਸਾਨੂੰ ਛੁਡਾਏਗਾ। ਧਨ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਉਹ ਹਿਰਣ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ (ਪਤਨੀ) ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਲੁੱਟ ਗਿਆ, ਮਿੱਤਰ ਛੱਡ ਗਏ, ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਵੇਚੇ, ਹੁਣ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਹਾਲਤ—ਹਾਏ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਉਥੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਗਵਾ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ‘ਚ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਚੰਡਾਲ, ਜੋ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ। ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇਗਾ; ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮੇਰੇ, ਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਤੇਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਘਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਗੰਦੀ ਬੂ ਤੇ ਮੋਟਾ ਧੂੰਆ ਸੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਲ ਪਿਆ।