ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ, ਜਿਸਦੇ ਵਾਲ ਕਾਂ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਰੋ ਪਿਆ। ਉਹ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਫੜ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ; ਪਿਆਰੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੜ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ, ਜਦ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦਾਸੀ ਬਣਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛੂਹਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ 'ਮਾਂ!' ਚੀਕਦਾ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਜੋ ਮੁੰਡਾ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਮੁੰਡਾ ਫਿਰ ਵੀ 'ਮਾਂ!' ਚੀਕਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਦੁਆ ਕੀਤੀ, "ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮਾਲਕ; ਇਹ ਬੱਚਾ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲੈਣਗਾ, ਮੈਂ ਇਸਦੇ ਬਿਨਾ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ।" "ਮਿਹਰ ਕਰ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵੱਛੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਧਨ ਲੈ, ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਮੈਨੂੰ ਦੇ। ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਮਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਸੌ ਹੋਵੇ, ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ ਜਾਂ ਕਰੋੜ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਧਨ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੜੀ ਤਰਸ ਨਾਲ ਰੋਇਆ। "ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਹੋਰ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਦਾਸੀ ਬਣ ਗਈ।" "ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਸੋਲਰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਰਮ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ!" "ਹਾਏ, ਪਿਆਰੀ! ਹਾਏ, ਬੱਚਾ! ਮੇਰੇ ਅਧਰਮ ਕਾਰਣ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਮੈਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ!" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਜਦ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਏ ਤੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਧਨ ਮੰਗਿਆ; ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਪੈਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਮੁਨੀ ਨੇ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਓ ਛੋਟੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ क्षत्रिय! ਜੇ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਯਜਨ ਦਾ ਯੋਗ ਦੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ!" "ਇਹ ਮੇਰੀ ਤਪस्या, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ, ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਧਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੁਕ ਜਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੇਚੀ ਗਈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਛੋਟਾ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਾ, ਦਿਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕਾਂਗਾ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਤਰਸ ਰਹਿਤ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਹ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਮুনি ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਰਾਜਾ ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦਿਆ, ਮੇਰਾ ਨੌਕਰ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੱਸੇ।" ਫਿਰ ਧਰਮ, ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਏ—ਮੰਦ-ਗੰਧ, ਵਿਅੰਗ, ਕਠੋਰ, ਦਾਡੀ ਵਾਲੇ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਦੰਦ, ਡਰਾਉਣੇ। ਉਹ ਕਾਲਾ, ਪੇਟੂ, ਪੀਲੇ, ਰੁੱਖੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪੰਖਿਆਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਲੈ ਕੇ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਖੋਪੜੀ, ਲੰਮਾ ਚਿਹਰਾ, ਭਿਆਨਕ, ਮੁੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਡੰਡਾ ਫੜਿਆ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ। ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਖਰੀਦਿਆ; ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸ, ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਖਰੀਦ ਸਕਾਂ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦਈ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਮਾੜੀ ਬੋਲ-ਬਾਤ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?'" ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਵੀਰ ਨਾਮ ਹੈ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਉਤਾਰਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਲਾਦ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਤ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਨਾ ਇਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਚੰਗਾ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਜਦ ਰਾਜਾ ਇਹ ਬੋਲਿਆ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਤਪस्या ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਗਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਏ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।" "ਇਹ ਚੰਡਾਲ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇਣ ਆਇਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਯਜਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦੱਖਣਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ?" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸੋਲਰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਜੀ। ਮੈਂ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਤਦ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਕੰਬਦਿਆਂ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, 'ਮਿਹਰ ਕਰ!'" "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਭਗਤ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ; ਚੰਡਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਜੋੜਾ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਧਨ ਬਚਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ! ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਕ ਬਣਾਂਗਾ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸੇਵਕ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ, ਜਿਸਨੇ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਲਿਆ, ਦਾਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੰਡਾਲ, ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼, ਉਹ ਧਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।" ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡੰਡਾ ਮਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਉਲਝਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ।