ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਰਾਜ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸਧਾਰਣੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਚਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਿਰਦਇਆ ਕੰਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਂਸੂ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, "ਸੁਣੋ, ਸੁਣੋ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਨਿਰਦਇਆ ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ।" ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਰਗਾ ਹਾਂ, ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।" ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਾਕੀ ਹੈ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਾਸੀ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦੇ; ਮੈਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹਾਂ, ਮੁੱਲ ਭਰਾਂਗਾ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਉਮਰ, ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੁੱਲ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਹ ਲੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ।" ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੈਸਾ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਸੀਟਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਕਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾ; ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੁੜ ਵੇਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਮੁਖੜਾ ਵੇਖ ਲੈ, ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਾਸੀ ਬਣ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਛੋਹ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਅਚਾਨਕ ਮਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਿਆ ਤੇ 'ਮਾਂ! ਮਾਂ!' ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰ ਕੇ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ 'ਮਾਂ! ਮਾਂ!' ਆਖ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਰਾਣੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੱਛੜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਲੈ ਧਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਦੇ। ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ ਜਾਂ ਕਰੋੜ ਹੋਵੇ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਗਿਆ।" ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲਿਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਹਿਰੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਜਿਸਨੂੰ ਨ ਹਵਾ, ਨ ਸੂਰਜ, ਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਹੁਣ ਦਾਸੀ ਬਣ ਗਈ।" "ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਰਮ ਹਨ, ਹੁਣ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ!" "ਹਾਏ ਪਿਆਰੀ! ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਅਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ!" ਪੰਛੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਰਾਜਾ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਧਨ ਮੰਗਿਆ; ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਪੈਸਾ ਉਸਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੇਚ ਕੇ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੌਸ਼ਿਕ ਮੁਨੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਨੀਚ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀਯ! ਜੇ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਯੋਗ ਦੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।" "ਇਹ ਮੇਰੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਦੀ, ਮੇਰੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ venerable one, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਦਿਓ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੇਚੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਲੇ ਛੋਟਾ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦਿਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਉਡੀਕਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲ।" ਪੰਛੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੰਝ ਨਿਰਦਇਆ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।" ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਖਰੀਦਿਆ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਨੌਕਰ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਦੱਸੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।" ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਨੇ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਦੇ, ਵਿਅੰਗ, ਕਰੜੇ, ਵੱਡੀ ਦਾੜੀ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਲਾ, ਮੋਟਾ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਕਰੜੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਰੜੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ ਸੀ, ਲੰਮਾ ਚਿਹਰਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀ, ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਚੰਡਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ; ਜਲਦੀ ਦੱਸ, ਆਪਣਾ ਮੁੱਲ—ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ—ਕਿੰਨੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਪੰਛੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਝ ਡਰਾਉਣੀ ਦਿੱਖ, ਕਰੜੀ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਚ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?'" ਚੰਡਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਚੰਡਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਰ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਜਾਨੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜਲਾਦ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲਾ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ; ਲਾਹਨਤ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।