ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਰਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਦੱਖਣਾ ਦੇ।’’ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਵਿਕਾਰੀ, ਨਿਰਦਈ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਸੁਣ: ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਦੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ—ਫਿਰ ਇਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਦਰਿਦਰਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ।’’ ‘‘ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਨਾ ਕਰ।’’ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਨਾਉਣ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਹੇ ਸੁਧਾਰੀਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿਆਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬੇਰਹਮੀ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੇ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਕਠੋਰ ਗੱਲ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ...’’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਉਸਦੀ ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਓ ਲੋਕੋ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਨਿਰਦਈ, ਅਮਾਨਵਿਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਰਗਾ, ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ।’’ ‘‘ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਇਸ ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਦਾਸੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।’’ ਫਿਰ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਦਾਸੀ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦੇ, ਮੈਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹਾਂ ਤੇ ਮੁੱਲ ਦੇਵਾਂਗਾ।’’ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੇ ਦੇ।’’ ‘‘ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਉਮਰ, ਸੋਭਾ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਧਨ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਹ ਧਨ ਲੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ।’’ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਧਨ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖ ਕੇ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਕਾਲੀਆਂ ਵੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਪੁਜਾਰੀ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਛੱਡੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾ; ਪਿਆਰੇ, ਮੁੜ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ‘‘ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਦਾਸੀ ਬਣ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛੂਹਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।’’ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਜਦ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ, ‘‘ਮਾਂ!’’ ਆਖਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ‘‘ਮਾਂ!’’ ਆਖਦਾ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘‘ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬੱਚਾ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲਵੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਵੀ ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ।’’ ‘‘ਮੇਰੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿਓ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੱਛੜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਇਹ ਧਨ ਲੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਦੇ। ਨਾਰੀ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਵ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਸੋ, ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ ਜਾਂ ਕਰੋੜ ਹੋਵੇ।’’ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।’’ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ‘‘ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਹੋਰ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ—ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਦਾਸੀ ਬਣ ਗਈ।’’ ‘‘ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ, ਨਰਮ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ!’’ ‘‘ਹਾਏ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਅਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ!’’ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜਦ ਰਾਜਾ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।’’ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਧਨ ਮੰਗਿਆ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਧਨ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਧਨ ਰਾਣੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਨੀਚ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀਯ! ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਯੋਗ ਦੱਖਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖ।’’ ‘‘ਇਹ ਹੈ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ, ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ।’’ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘‘ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਧਨ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਰੁਕੋ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੇਚੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਛੋਟਾ ਹੈ।’’ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਚੌਥਾ ਪਹਰ ਬਾਕੀ ਹੈ; ਇਹੋ ਸਮਾਂ ਮੈਂ ਉਡੀਕਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਆਖ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਪਰ ਸੱਚ ਤੇ ਵਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।