ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਬਾਰ-ਬਾਰ “ਹਾਏ, ਹਾਏ!” ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਸਹਿਤ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਹਾਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਇਹ ਕੀ ਅਣਹੋਣੀ ਹੋ ਗਈ? ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਅੱਜ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹੋ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਦਸ ਲੱਖਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਨੀ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਅੱਜ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਏ! ਤੁਸੀਂ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਪਿੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਅਜਿਹਾ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠੇ ਕਿ ਅੱਜ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਨੀਂਦ ਮਿਲੀ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਰਾਣੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਸਹਨਯੋਗ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਚਾਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ! ਪਿਤਾ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਓ! ਮਾਤਾ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੇਓ! ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹੈ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਹੁਣ ਵਾਂਛਿਤ ਦਾਨ ਦਿਓ।” “ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਹੀ ਆਖਿਆ। ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” “ਸੱਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਪਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਚੂੰਕਿ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ: ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਪਿੱਛੇ ਡੁੱਬੇਗਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ—ਫਿਰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਦੁਖੀ, ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ।” “ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਨਾ ਕਰ ਬੈਠੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨਾਉਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਸੁਖਮਈਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਚਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ...” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹੋ, ਹੋ! ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕੋ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ‘ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?’ ਮੈਂ ਨਿਰਦਈ, ਅਮਾਨਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਰਾਖਸ ਵਾਂਗ, ਕਠੋਰ-ਦਿਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।” ਇਸ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦੇ; ਮੈਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹਾਂ, ਤੇ ਕੀਮਤ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ; ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇ। ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਉਮਰ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਧਨ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਹ ਲੈ ਲੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਔਰਤ ਦੇ ਦੇ।” ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੈਸਾ ਆਪਣੇ ਚੋਲੇ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਕਾਲੇ ਕਾਂ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮੁੰਡਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾਂ; ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਦ ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੌਕਰਾਣੀ ਬਣਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਛੂਹਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।” ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, “ਮਾਂ! ਮਾਂ!” ਆਖਦਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੁੰਡਾ “ਮਾਂ! ਮਾਂ!” ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਪ੍ਰਭੂ; ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਦਇਆ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਧਨ ਲੈ ਲੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਦੇ ਦੇ। ਨਾਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੌ ਹੋਵੇ, ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ ਜਾਂ ਕਰੋੜ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਚੋਲੇ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਪੱਲੀ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਲੈ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਠੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।” ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।