ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਯਜ್ಞ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਵੀ ਕਰ ਲਏ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਝੂਠ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਲਾ (ਰਾਫਟ) ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਝੂਠ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੱਤ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਸੂਯ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਇਕ ਵਾਰ ਝੂਠ ਬੋਲ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ," ਤੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ: "ਸੁਧਰ ਜਾ, ਚੰਗੀ ਰਾਣੀ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਬੋਲ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਵਾਲੀ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਜਣੇ, ਉਹੀ ਧੰਨ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਚੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: "ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈਂ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਸ ਪਾਪੀ ਨਾਲ ਕਦਾਚਿਤ ਕਰਦੀਂ ਸੀ?" "ਹਾਏ ਹਾਏ! ਤੂੰ, ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਜੇਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ? ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂ?" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਮਨੁੱਖ "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹਾਏ ਮਹਾਰਾਜ! ਕਿਹੜਾ ਅਣਹੋਣ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਸੀ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੱਸ ਲੱਖ ਗਾਊਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌਲਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਦਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਹਾਏ, ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਉਪਿੰਦਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਜੇਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਹੈਂ?" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਪਿਤਾ! ਪਿਤਾ! ਮੈਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਵੋ! ਮਾਤਾ! ਮਾਤਾ! ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਣ ਲਈ ਦੇਵੋ! ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹੈ।" ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: "ਉਠ, ਉਠ, ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਦੇ।" ਕਰਜ਼ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੁਧ ਆਉਣ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਸ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹੱਕੀ ਦਾਨ ਦੇ।" ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਸੂਰਜ ਸੱਚ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰਗ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਤੇ ਸੱਚ ਤੋਲਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਪਰ ਜੇ, ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਦੁਸ਼ਟ, ਨਿਰਧਨ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂ? ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਦਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜਦ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੁਖੀ, ਗਰੀਬ, ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਝਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਫੇਰ ਆਖਿਆ: "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ, ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਨਾ ਕਰ।" ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਆਖ ਸਕਾਂ..." ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਸੁਣੋ, ਨਗਰ ਵਾਸ਼ਿਓ! ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਮੈਂ ਨਿਰਦਈ, ਅਮਾਨਵਿਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਰਾਖਸ ਵਰਗਾ, ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਾਪੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ।" "ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਆਖੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਬਾਕੀ ਹੈ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹਾਂ, ਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।" "ਤੇਰੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਉਮਰ, ਸੋਭਾ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਧਨ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਹ ਲੈ ਲੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਔਰਤ ਦੇ ਦੇ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੈਸਾ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।