ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਮਹਾ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਯ ਲਈ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੱਖਣਾ ਦੇਵੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਜ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਧੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਦੱਖਣਾ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਦੇ ਦਿਓ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਠੀਕ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਦੱਖਣਾ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਉਹ ਦੋਸਤ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ?" ਰਾਜਾ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, "ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂ? ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਧਰ ਜਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ, ਪਾਪੀ, ਬ੍ਰਹਿਮਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਬਿਹਤਰ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਵਜੋਂ ਵੇਚ ਦੇਵਾਂ।" ਜਦ ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਉਦਾਸ, ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ, ਉਹ ਸੜ੍ਹਦੇ ਚੀਤੇ ਵਰਗਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਹੇ ਪੁਰਖ ਸ਼ੇਰ, ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅੱਗnihotra ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਰ ਉਤਰਣ ਲਈ ਨੌਕਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਥਿਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਝੂਠ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੱਤ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਸੂਯ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਇਕ ਝੂਠ ਬੋਲ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ," ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੀ ਕਿਹਾ, "ਸੰਭਲ ਜਾ, ਚੰਗੀ ਰਾਣੀ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ। ਪੁੱਤਰ ਜੀਵਤ ਹੈ। ਜੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਖ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਦੇ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਗਹਿਰੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ?" "ਹਾਏ! ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਰੋ ਰੋ ਕੇ 'ਹਾਏ ਹਾਏ' ਕਰਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਹਾਏ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਸੀ ਸੌਫਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।" "ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੱਸ ਲੱਖ ਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਹਾਏ, ਤੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੰਦਰ ਤੇ ਉਪਿੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪੈ ਗਿਆ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਕੁਮਰ ਰਾਣੀ ਵੀ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਦੁਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ! ਮਾਤਾ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਵੋ! ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹੈ।" ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਾਂਛਿਤ ਦੱਖਣਾ ਦੇਵੋ।" "ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਦੁਖ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਦੱਖਣਾ ਦੇ।" "ਸੂਰਜ ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰਗ ਵੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ।" "ਜੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਪਵੇਗਾ।" "ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਕੰਮਾ, ਬੁਰਾ, ਨਿਰਧਨ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ?" "ਜਿਸ ਕੋਲ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਸੁਣ: ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਦੱਖਣਾ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ..." "ਜਦ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਨਾਸਾਜ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਨਿਰਧਨ, ਦੁਖੀ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ।" "ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਨਾ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ ਤੇ, ਰਾਜਾ...