ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, “ਇਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕਠੋਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੋਲੇ, “ਮੁਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪੂਰਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਵਿਆਹਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਕੀ ਚੱਕਰ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਕਰ ਗਏ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਗਲਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡਾ ਮਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਭੁੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ? ਇਹ ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਕਲਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਫੜਦੀ ਹੈ?” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨੇ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਨਹੀਂ—ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ-ਪੰਛੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” “ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੇਖੋ ਕਿ ਮੱਖੀਆਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਰੋਮਣੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਦੇ ਭਵੰਰ ‘ਚ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਖੱਡ ‘ਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਹੈ। ਇਹ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਮਾਇਆ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਨਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਾਤਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।” “ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਬੰਧਨ ਦੀ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਹੈ।” ਇਸ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੀ? ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹਨ? ਉਸ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ, ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਹੀ ਹੈ।” “ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ—ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ—ਉਪਜੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਫਿਰਾਕ ‘ਚ ਸਨ।” “ਉਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ। ਤਦ, ਉਸ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕੇ।” ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਹੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਹੇ ਅਤੁਲ ਚਮਕ ਵਾਲੀ! ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਵਧਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਸ਼ਟ ਹੋ, ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ, ਅਮਰਤ ਹੋ, ਸਦੀਵੀ ਹੋ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ ‘ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਰਧ ਮਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਹੋ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਹੋ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੋ, ਹੇ ਪਰਮ ਮਾਤਾ।” “ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਲਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਉਤਪੱਤੀ ‘ਚ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀ ਹੋ, ਪਾਲਣ ‘ਚ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਸੰਘਾਰ ‘ਚ ਸੰਘਾਰਕਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਮਹਾਨ ਸਮਰਣ, ਮਹਾਨ ਮੋਹ, ਮਹਾ ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਹੋ।” “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਤੁਸੀਂ ਕਾਲ ਰਾਤ, ਮਹਾ ਰਾਤ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੋਹ ਰਾਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਰਾਜਸਤਾ, ਲਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਰਮ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੇ ਧੀਰਜ ਹੋ।” “ਤੁਸੀਂ ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲਾ, ਗਦਾ, ਚਕ੍ਰ, ਸੰਗ, ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ, ਗੁਲੇਲ, ਤੇ ਲੋਹ ਦੀ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨਰਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਪਰਮਤਾ ਤੇ ਅਪਰਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੋ, ਹੇ ਪਰਮ ਦੇਵੀ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਰਜਨਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਸੰਘਾਰਕਾ ਵੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।