ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਗ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਕਿਉਂ ਹੈ?” ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਚਯ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ। ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ, ਮੈਨੂੰ ਅਣਧਰਮੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਧਨ ਬਚਿਆ, ਨਾ ਘਰ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ—ਸਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ, “ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। ਕੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ? ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਤੇ ਹੋਰ—all ਨੇ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੋਹ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?” ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਕਿ ਇਹ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਕੋਲ ਆਏ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਯਥਾ ਯੋਗ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਪਦ ਖੋਹ ਬੈਠਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੋਹ ਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ (ਸਮਾਧੀ) ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਮੋਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?” ਸਾਧੂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇਕ ਵਾਸਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨੇ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਨਹੀਂ; ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੂੰ ਦੇਖ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੀੜੇ-ਪਤੰਗੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਸਾਧੂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿ ਦੀ ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇ en ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਰਦਾਨ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਹ ਰਾਣੀ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵ! ਇਹ ਮਹਾਮਾਇਆ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹਨ? ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਸਾਧੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਅਨੇਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੈ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਕੇ, ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਵਿਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।” “ਉਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਤਦੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਉਸ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ (ਮਹਾ-ਮਾਇਆ) ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ! ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਿੰਦਰਾ, ਹੇ ਅਤੁੱਲ ਚਮਕ ਵਾਲੀ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੋ, ਸ੍ਵਧਾ ਹੋ, ਵਸ਼ਟ ਹੋ, ਸਭ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ, ਅਮਰਤ ਹੋ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ, ਅਰਧ ਮਾਤਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਹੋ, ਜੋ ਅਕਥ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਂਝ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਾਂ ਹੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਧੂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਉਚਿਤ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।