ਮਹਾਰਾਜ਼, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੂਜੇ ਬੁਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਉਸਦੀ ਨਿਰਬਲਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ, ਪਰ ਦਿਲੋਂ ਬੁਰੇ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਗਵਾ ਬੈਠਿਆ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇੱਕਲਾ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਧਾਸ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਿਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਇਆ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਵਿਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਲੋਂ ਰੱਖੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਲੋਂ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਨਗਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ: "ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਬਚਾਇਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ, ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੁੱਖੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ, ਧਨ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲਖ਼ਰਚੀ ਤੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖ਼ਰਚਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੈਂ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਜ਼ਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹੋ?" ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ, ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਧੱਕੇ ਦੇ ਕੇ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੇਰਾ ਧਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਹੈ।" "ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੇ ਨੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜਿਹੜੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" "ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ?" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੋਵੇਂ—ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ—ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ: ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਹਰ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਮਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?" "ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ—ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨਭਾਗ, ਇਹ ਭਰਮ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਅੰਧਤਾ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਮਹਾਨਭਾਗ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਗਿਆਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ; ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਚੰਗਾ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਨਹੀਂ; ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਵੀ—ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੇਖੋ ਕਿ ਕੀੜੇ-ਪਤੰਗੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਵਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" "ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਹੇ ਨਰਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?" "ਫਿਰ ਵੀ, ਲੋਕ ਇਸ ਮਮਤਾ ਦੇ ਭਵੰਡਰ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਹੈ; ਇਹ ਹਰੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਰੂਪ, ਭਗਵਤੀ ਦੇ ਹੱਥੀਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਬਲਪੂਰਵਕ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਉਪਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪੂਜਨਯ! ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ ਮਹਾ ਮਾਇਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ?