ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਵਾਲ ‘ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ—the creator—ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਸੰਜਨਾ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਭੇਜੀ ਸੀ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ, ਇਕ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇਛਾ ਸਮਝੀ: “ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੋਵੇ, ਸੁਭਾਵਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।” ਤਦ, ਸੂਰਜ—ਜੋ ਪਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ—ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਤੇਜ ਘਟਾ ਦੇ।” ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜੁਬਾਨੀ, ਸਾਵਰਨੀ—ਅਠਵੇਂ ਮਨੂ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਥਾ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਾਵਰਨੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਇਕ ਮੰਵਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵਤਰ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਸੁਰਥਾ—ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ। ਪਰ, ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ—ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ—ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰਥਾ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕੁਝ ਘੱਟ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ; ਪਰ, ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਪਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਖਜਾਨੇ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁਕਦੇ ਹੋਏ, ਹਥਿਆ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗਵਾ ਕੇ, ਇਕਲਾ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਧਸ ਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ, ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਰਿਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੀਤੀ, ਹੁਣ ਗਵਾ ਚੁਕਾ; ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਚਰਨ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ।” “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੁਖੀ, ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੋਈ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।” “ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ।” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਜੂਲਖਰਚੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਖਰਚ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਖਜਾਨਾ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਰਾਜਾ ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਮਹੋਦਯ? ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਹੈ?” ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਨੇਹੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ, ਸਮਾਧੀ ਨਾਮ ਹੈ, ਇੱਕ ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਪਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।” “ਧਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ—all ਕੁਝ ਗਵਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ।” “ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਲਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?” ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਰ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਖਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੀ ਮਮਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਦਿਲ ਮੋਹ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣਹੀਨ ਹੋਣ।” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਢਦਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਖਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ?” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ—ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ—ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਉਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੂਜਨਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ: ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੈ?” “ਰਾਜ ਗਵਾ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ; ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” “ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ—ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਅਸੀਂ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਹਾਂ; ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਨ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਵਡਭਾਗੀ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਅੰਧਤਾ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਗਿਆਨ, ਹੇ ਵਡਭਾਗੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।” “ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।