ਚਾਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਹੌਂਠ ਹਲਕਾ-ਹਲਕਾ ਕੰਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੱਥ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਪਦੇ ਹੋਏ, ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠੀ। “ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਮਕਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਮ ਸਕਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ—ਮਾਂ, ਪਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇ। ਮਨੁ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਇਹੀ ਮਤ ਹੈ: ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਗਲਤ ਹੋਣ, ਮਾਂ ਕਦੇ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਯਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਚਾਇਆ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਸੀ। ਚਾਇਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਸੰਜਨਾ ਹਾਂ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦੀ ਧੀ, ਵਿਵਸਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।” ਵਿਵਸਵਤ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਸੱਚ ਨਾ ਦੱਸਿਆ; ਤਦ, ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਵਸਵਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਵਸਵਤ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਵਲੋਂ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਜਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ।” ਸੂਰਜ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮਝੀ: “ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸੁਖਮਈ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।” ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਘਟਾਈ ਜਾਵੇ।” ਤਦ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਾਵਰਨੀ, ਅਠਵੀਂ ਮਨੁ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਜਵਲ ਸਾਵਰਨੀ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਸੁਰਥਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ—ਕਈ ਰਾਜੇ, ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਸਨ; ਪਰ ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰ ਬੁਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੁਰਾਅਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਉਸਦੀ ਤਕੜੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਏ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਆੜ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗੁਆ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ ਘੋੜਾ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਧਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸੋਭਾਵੰਤ ਸੀ। ਉਹ ਉਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਗੁਆਚ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਬੁਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।” “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹਾਥੀ-ਯੋਧਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ, ਕੋਈ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।” “ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹੇ, ਮੇਰੇ ਉਪਕਾਰ, ਧਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ।” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇ-ਵਜ੍ਹਾ ਖਰਚ ਤੇ ਗਲਤ ਖਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੈਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਰਾਜਾ ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੇੜੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ? ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦੇ ਹੋ?” ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਨਮ ਸਕਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ, ਧਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਗਲਤ ਰਸਤਾ ਚਲ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।” “ਧਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹੋਂ, ਮੇਰੇ ਆਪਣਿਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।” “ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?” ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਸਚ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਪਤਨੀ, ਆਪਣਿਆਂ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ?