ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਜਨਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਤਜਲਿ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਝਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—"ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲੇਗਾ? ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਸੂਰਜ, ਮੈਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਉਪਰੰਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਧੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ੍ਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਣ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛਾਂਵ-ਸਰੂਪ (ਛਾਇਆ) ਬਣਾਈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਸੀ। ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਉਸ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ।" "ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਨਾ ਦੱਸ; ਸਦਾ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ: ਮੈਂ ਸੰਜਨਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਹਾਂ।" ਛਾਇਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਤੇਰੇ ਕੇਸ ਫੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋਏ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼। ਪਰ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸੋਹਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ: "ਪੁੱਤਰ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਵੇਖਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਅੱਧਾ ਪਲ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਲੰਬਾ ਵਕਤ ਰਹਿਣਾ, ਇਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਧੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਵੱਸ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਚੱਲ ਜਾ; ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ, ਮੁੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਉਂ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਨੇ "ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ" ਕਿਹਾ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਸੂਰਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਜਨਾ ਹੈ, ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਧੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ। ਛਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀ ਲਈ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵੱਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ—ਮਨੂੰ ਨੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਯਮ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਗਵਾਰ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਯਮ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪੈਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਪਰ ਛਾਇਆ ਨੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਛਾਇਆ, ਹੋਠ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਹੱਥ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਤੂੰ, ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸੂਰਜ, ਕੋਲ ਗਿਆ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ: "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ—ਮਾਂ, ਪਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਨੂੰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਏ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਪੁੱਤਰ ਗਲਤ ਹੋਣ, ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਜਲਾ, ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਜ, ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਸੀ। ਛਾਇਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਸੰਜਨਾ ਹਾਂ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧੀ, ਵਿਵਸਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਤੇਰੇ ਇਹ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ।" ਪਰ, ਵਿਵਸਵਤ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸੱਚ ਨਾ ਦੱਸ ਸਕੀ; ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ, ਛਾਇਆ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਰਜ, ਸੱਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੂਰਜ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਜਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਹੋਈ।" ਸੂਰਜ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਘੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮਝੀ—"ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।" ਸੂਰਜ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ, ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਾਵਰਨਿ, ਅੱਠਵੀਂ ਮਨੁ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣੋ। ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਾਵਰਨਿ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸੂਰਥਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਕੁਝ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ, ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਘੱਟ ਸਨ; ਪਰ, ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।