ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੀ, ਉਹਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੌਣ ਇੰਦਰ ਸੀ, ਕੌਣ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਕੌਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਨ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਣ। ਮਾਰਤੰਡ, ਜੋ ਰਾਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਜਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਭਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ, ਜੋ ਕਈ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹੇ: "ਤੂੰ ਜਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਅਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਯਮ ਦਾ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਮਾਰਕੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਡਰ ਗਈ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾ ਲੀਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡੋਲਦੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: "ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਧੀ, ਇਕ ਨਦੀ 'ਵਿਲੋਲਾ' ਦਾ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ।" ਮਾਰਕੰਡੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਜਨਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਸਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨ ਸਹਿ ਸਕੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲੇਗਾ? ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ?" ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣੀਪਤੀ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਸੁਭਾਗੀ ਮਹਿਲਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਠਿਕਾਣਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛਾਂਵਾਂ-ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਛਾਂਵਾਂ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਭਾਨੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ।" "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਦੱਸਣਾ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਮੈਂ 'ਸੰਜਨਾ' ਹਾਂ।" ਉਹ ਛਾਂਵਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਛਾਇਆ' ਸੀ, ਆਖੀ: "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਗੀ, ਤੇ ਜਦ ਸ਼ਾਪ ਆਵੇ, ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇज्ज਼ਤ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਰਹੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਬੇਟੀ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਲੰਬਾ ਰਹਿਣਾ ਇज्जਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ।" "ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਲੰਬਾ ਨ ਰਹਿ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ; ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇज्ज਼ਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣਾ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ।" ਮਾਰਕੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ," ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇज्ज਼ਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਥੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਸੂਰਜ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਜਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਵਾਇਆ। ਛਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਜਨਾ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਉਹਦੀ ਮਮਤਾ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਮਨੁ ਨੇ ਧੈਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਸਹਿ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਯਮ ਨੇ ਪੈਰ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਛਾਇਆ ਨੇ ਸਬਰ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਨ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਛਾਇਆ ਨੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਹੋਠ ਹਿਲਦੇ ਤੇ ਹੱਥ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਪੈਰ ਨਾਲ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।" ਮਾਰਕੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ: "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ— ਮਾਂ, ਪਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇ!" "ਜਿਵੇਂ ਮਨੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਇ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਪੁੱਤਰ ਗਲਤ ਵੀ ਹੋਣ, ਮਾਂ ਖੁਦ ਕਦੇ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਮਾਰਕੰਡੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਯਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ, ਹਨੇਰੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਸੰਜਨਾ ਹਾਂ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧੀ, ਵਿਵਸਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਜਨਮ ਹਨ।" ਜਦ ਵਿਵਸਵਤ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਨੇ ਸੱਚ ਨ ਦੱਸਿਆ; ਫਿਰ, ਚਮਕਦਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ, ਛਾਇਆ ਨੇ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, ਉਹ ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਗਵਾਨ ਕੀਤੀ।