ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇਰੋ, ਜਿਸ ਉਪਕਾਰ ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜੇਤ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਨਿਯਤ ਰਹੇਗਾ; ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਉਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹੀ ਮਨੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਅੰਡਰਵਰਲਡ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਸਮਰਿੱਥੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਜਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਪੂਰਾ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ; ਦਿਵਿਆ ਢੋਲ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਆਕृति, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਉੱਤਮ' ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਸੋਹਣੇ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ, ਉੱਤਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਉੱਤਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਉਹ ਮਨੂ ਬਣਿਆ। ਹੇ ਭਾਗੁਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ ਕਿ ਉਹਦੋਂ ਇੰਦਰ ਕੌਣ ਸੀ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਣ ਸਨ। ਮਰਤੰਡ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾਂ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਜਨਾ ਸੀ; ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਨੂ ਜਨਮਿਆ। ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ, ਜੋ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੂਰਖੇ, ਤੂੰ ਯਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਫਿਰ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਡਰ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਈ; ਜਦ ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਸਥਿਰ ਦੇਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ, ਜੋ 'ਵਿਲੋਲਾ' ਨਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਘਰ ਯਮ ਤੇ ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਨਮ ਲਏ। ਸੰਜਨਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਹਿੰਦੀ ਸੀ; ਉਹ ਇਸ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਆਰਾਮ ਲਵਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਾਂ?" ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਛਾਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਰੂਪ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪਰਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਭਾਨੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣਾ।" "ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਾ ਦੱਸੀਂ; ਸਦਾ ਇਹੋ ਹੀ ਆਖੀਂ: ਮੈਂ ਸੰਜਨਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਜੋ ਛਾਂ (ਛਾਇਆ) ਸੀ, ਉਹ ਆਖੀ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਤੇਰੇ ਕੇਸ ਫੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੂंगी ਤੇ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗੀ, ਜਦ ਸ਼ਾਪ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਿਹੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼। ਫਿਰ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਬੇਟੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖਾਂ, ਉਹ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਅੱਧਾ ਪਲ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਲੰਮਾ ਟਿਕਣਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਰਹੇ।" "ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿ, ਮੇਰੀ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਬਿਤਾ।" "ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਈਂ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ "ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ" ਆਖਿਆ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਉਹ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹੀ ਸੰਜਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਧੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤੀ। ਛਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਾਡ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਜਨਾ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਉਹ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਫਰਕ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਮਨੂ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਯਮ ਇਹ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਯਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪੈਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਪਰ ਛਾਇਆ ਨੇ ਸਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ।