ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਭੌਹਾਂ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਜਿੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਉਹ ਉਸ ਕੋਲ ਲਿਆਈ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰ ਜਗੇਗਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਯਜਨ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਦੁਹਰਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਦ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਕਿ ਰਾਣੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਤੀ ਲਈ ਮਿੱਤਰਤਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਵਿਧੀ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁੱਖ ਭੋਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਸੱਚੇ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?" ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਧੋਲੋਕ ਗਿਆ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਣੀ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਹੰਕਾਰਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੀਏ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਉਂ ਆਖਦੀ ਹੈਂ?" ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਹੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਦੇ।" ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬੇਝਿਜਕ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ।" ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੂੰਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਗਾਪਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕੇਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਸਦੀ ਗੂੰਗਾਪਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਮੈਂ ਸਰਸਵਤੀ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ।" ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕੀਤੇ। ਤਦ ਗਰਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮੁੜ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਅਧੋਲੋਕ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਔਖਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਮੁੜ ਪਾ ਕੇ, ਨੰਦਾ ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਪ-ਕੁਮਾਰੀ ਸਹੇਲੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਸੱਪ-ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਉਪਕਾਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਦੀ ਹਾਂ।" "ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਚੱਕ੍ਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜੇਤ ਰਹੇਗੀ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੂ ਹੋਵੇਗਾ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਸੱਪ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਅਧੋਲੋਕ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਸਮੇਂ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨਣ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਪੂਰਨ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਅਕਲ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ 'ਉੱਤਮ' ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਚੰਗੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ 'ਉੱਤਮ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਤਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ 'ਉੱਤਮ' ਸੀ, ਮਨੂ ਬਣਿਆ। ਹੇ ਭਾਗੁਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰ ਕੌਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਣ ਸਨ। ਮਰਤੰਡ, ਜੋ ਰਾਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਜਨਾ ਸੀ; ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸੀ, ਮਨੂ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂਂਦ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੂਰਖੇ, ਤੂੰ ਯਮ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਰ, ਦੇਵੀ ਡਰ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਚੰਚਲ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵਿਲੋਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਯਮ ਅਤੇ ਇਹ ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ।