ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ! ਤੇਰੀ ਕਰਤੂਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹੈ—ਤੂੰ ਝੂਠੀਆਂ ਤੇ ਵਕਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਖਿੱਚਦਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਆ, “ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,” ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਦਯਾਲੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਹਿਆ, “ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਏਗਾ?” “ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮਹਾ-ਯਜਨਾ 'ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਮਾ ਪੀ ਕੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਵਾਂਗੇ?” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: “ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਪਾਵੋਗੇ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਹਿਆ: “ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ 'ਚ ਵੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਨਾਂ ਵਿਆਹ ਲਵੋਗੇ, ਨਾਂ ਈਰਖਾ ਕਰੋਗੇ; ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਵੋਗੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਜ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਘਟ ਕੇ, ਕੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚੌਗੁਣੀ ਉਪਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਜੈਮੀਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਈ। ਪਰ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ-ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਕੀ ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਸੁਖੀ ਹੋਇਆ?” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਵਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਰੋਹਿਤਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਦਿਵਯ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਹੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਵੋ। ਜਾਂ ਜੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਗਿਆ ਦਿਉ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹੀਨਾ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ; ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਦਾਨ ਦੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਲਈ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਯਾਦ ਹੋਵੇ।” ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹੀਨਾ ਅੱਜ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਅਖੰਡ ਤਪ ਦੇ ਧਨੀ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਅੱਧੀ ਰਕਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਲਵੋ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ; ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ?” “ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਧਨ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਦਾਨ ਲੈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂ? ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਨਾ ਦੇਵਾਂ, ਤਾਂ—” “ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ, ਪਾਪੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਜਾਂ, ਚੰਗਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਵੇਚ ਲਵਾਂ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।” ਜਦ ਰਾਜਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਹਤਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਅੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਓ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਭੂਮੀ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਵਧ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਕਰ ਲਏ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਚਨ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।” “ਸਚ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਝੂਠ, ਜੇਕਰ ਤਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਬੇਹਿਸਾਬ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਡੁਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।” “ਸੱਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵੀ, ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਰਾਜਾ, “ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ,” ਕਹਿ ਕੇ, ਰੋਣ ਲੱਗਾ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਚੰਗੀ ਮਹਿਲਾ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ; ਬੱਚਾ ਜੀਵਤ ਹੈ। ਬੋਲੋ, ਹੇ ਹਾਥੀ-ਚਾਲ ਵਾਲੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।” ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਚੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਨ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿਓ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਸ ਪਾਪੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ?” “ਹਾਏ, ਹਾਏ! ਤੂੰ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਇੰਝ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਵੀ, ਇਹ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?