ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਠ ਵੱਡੀਆਂ ਧਨ-ਦਾਤਰੀਆਂ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਦਮਾ, ਮਹਾਪਦਮਾ, ਮਕਾਰਾ, ਕੱਛਪਾ, ਮੁਕੁੰਦ, ਨੰਦਕ, ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਾ — ਇਹ ਅੱਠ ਖਜ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਠ ਖਜ਼ਾਨੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਦਮਾ ਨਾਮਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਇਹ ਪਦਮਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਗਲੀ ਪੀੜੀਆਂ, ਸਦਾ ਹੀ ਦਾਨ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸਤਵ ਗੁਣ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਦਾ, ਯਜਨ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਪਦਮਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਤਵ-ਗੁਣੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪਦਮਰਾਗ ਆਦਿ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੋਤੀ, ਮੰਗੇ, ਤੇ ਮੂਗਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੀੜੀ — ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦਾ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਕਾਰਾ ਨਾਮਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਤਮਸ-ਗੁਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰ, ਤਲਵਾਰ, ਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਚਮੜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਦਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਸ਼ੂਰ-ਵਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੋਰਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੱਛਪਾ ਨਾਮਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਤਮਸ-ਗੁਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਕੱਛਪਾ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਨੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚਿੰਤਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਮਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰਾਜਸ-ਗੁਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਵੀਂਨਾ, ਬਾਂਸਰੀ, ਤੇ ਡੋਲ ਆਦਿ ਸੰਗੀਤ-ਵਾਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਾਇਕੀ, ਨਾਚ, ਭਟ, ਰਥ-ਸਵਾਰ, ਹਾਸ-ਮਜਾਕ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨ੍ਰਿਤਕਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆ-ਸੁਖ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਲਾਸ-ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭਾ-ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਚੁਣਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੰਦਾ ਨਾਮਕ ਵੱਡਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਜੋ ਰਾਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਤਾਂ, ਰਤਨਾਂ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਰਾ ਵੀ ਬਦਲਾਵ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਦਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਨੰਦ ਦੇ ਲਈ, ਨੰਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੱਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਇੱਕ-ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਿੰਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨੰਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਆਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਤੇ ਰਾਜਸ ਗੁਣ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ — ਇਹ ਨੀਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਕਪੜੇ, ਕਪਾਸ, ਅਨਾਜ, ਫਲ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੋਤੀ, ਮੰਗੇ, ਸ਼ੰਖ, ਸਾਂਪ, ਤੇ ਹੋਰ ਜਲ-ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਲੱਕੜ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਪੌਂਡ, ਜਲ-ਸਰੋਵਰ, ਤੇ ਬਾਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਲਈ ਡੈਮ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੋਲਾ ਨਾਮਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਾ ਨਾਮਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰਾਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਇਹ ਸ਼ੰਖ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰਤ ਸੁਆਦ ਤੇ ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ-ਮਿਆਰੀ ਭੋਜਨ ਤੇ ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਪੂਤਣੀਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸ਼ੰਖਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ, ਇਹ ਅਠ ਖਜ਼ਾਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਦਾਤਰੀ ਦੇਵੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।