ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇ ਹੋ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲੋ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕੋ, ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਸਕੀਏ। ਅਸੀਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਹਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੋਂ ਦੇਖਾਂਗੇ?” ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ, ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਰਮ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਭਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਰਸਤੇ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?” ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ, “ਰੁਕੋ, ਰੁਕੋ, ਰਾਜਾ! ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਓ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਦਯਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਛਾਂ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਉਥੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹਾਂ; ਖੁਸ਼ੀ ਉਥੇ ਹੈ ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਗ ਵੀ, ਜਿਥੇ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਦਯਾ ਕਰ ਕੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਗੱਲਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਆਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਬੁਰਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਤੇ ਟੇਢੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀ ਕਿਉਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਇਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਰਮ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,” ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਦਯਾਲੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ? ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਕਿਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮਹਾ-ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਮਾ ਪੀ ਸਕਾਂਗੇ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਸਕਾਂਗੇ?” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਲਵੋਗੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਜਨਮ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਵੋਗੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਵੀਆਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ। “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?” ਜੈਮੀਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਵਧੀਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹੀ। ਕੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ?” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਵਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਰੋਹਿਤਾ ਚੱਲੇ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਆ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੈਦਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਗਿਆ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਥੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨਿਮਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਓ। ਜੇਕਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹੀਨਾ ਮੁਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ; ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਦੱਖਣਾ ਦਿਓ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਲਈ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਹੈ।” ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਜ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਅੱਧੀ ਭੇਟ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਦੇਵੋ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ; ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣਾ ਕਿਵੇਂ ਦਿਆਂ? ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਧਨ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨਾਂ ਹੈ; ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵਾਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿਆਂ? ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ? ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ, ਪਾਪੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਜਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਵੇਚ ਲਵਾਂ—ਇਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਨਿਭਾਓ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।