ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਵਿਆਸ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਵੱਡੇ ਘੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਕਥਾ-ਕਮਲ ਇਸਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਸੇ ਲੀਏ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਮ ਕਿਉਂ ਲਿਆ? ਫਿਰ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਰਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਜਦਕਿ ਪਾਂਡਵ ਪੰਜ ਸਨ? ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਹਲ ਦੀ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਲੈ ਕੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਪਰ ਵਿਆਹ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ-ਹੀਣ ਮਾਨਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਮਰੇ? ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜੋ ਅੱਠਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ, ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਜੈਮਿਨੀ, ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਪੰਛੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।" "ਪਿੰਗਕਸ਼, ਵਿਬੋਧ, ਸੁਪੁਤ੍ਰ ਤੇ ਸੁਮੁਖ—ਇਹ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅੜਚਣ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੋ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ, ਅਸ਼ਚਰਜ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰਿਆ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਤਾਂ ਵਾਕਈ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਵਿਲੱਖਣ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਜੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਦ੍ਰੋਣ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਬੋਲੇ, "ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਮਿਲੇ। ਨੰਦਨ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਨੌਕਰਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਠ ਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ, ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਉਠਣ ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨਮਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਨਾਰਦ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ।" "ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਆਖੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਨੌਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਰੰਭਾ, ਕਰਕਸ਼ਾ, ਉರ್ವਸ਼ੀ, ਤਿਲੋਤਮਾ ਜਾਂ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਮੇਨਕਾ—ਜਿਹੜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ।'" "ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਹਣਪ, ਦਾਨ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੱਚੇ।'" "ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਣ ਤੇ ਸੋਹਣਪ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨੱਚ ਵਿਚ ਕਦੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ ਨੱਚ ਨਕਲ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ।' ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਣ ਲੱਗੀ।" "ਇਹ ਹਲਚਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ; ਉਹ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ।'" "ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੀ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੁਰਵਾਸਾ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।'" "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। 'ਇਹ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ,' ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ।" "ਉਥੇ, ਵਪੁ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਅੱਜ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।'" "ਅੱਜ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਜਿਸਦੇ ਤੀਰ ਕਾਮ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੀਲਕੰਠ ਮਾਹਰੁ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਮ-ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਵਪੁ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ।" "ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਥੇ, ਮਾਦਕੋਇਲ ਦੀ ਚੀਕ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੀ।" "ਉਸ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਹੈਰਾਨ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਵੱਲ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਹਰ ਅੰਗ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਸੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਭੰਗ ਕਰਨ ਆਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਆ ਗਈ।" "ਫਿਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੇ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—'ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਭੰਗ ਕਰਨ ਆਈ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।