ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଯାଃ ଶାଖାଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୂର୍ଵମାସନ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତା ଏଵ ଶାଖା ଗେହାନାଂ ଶାଲାତ୍ଵଂ ତେନ ତାସୁ ତତ୍॥୪୯.

ଓ ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶାଖାଗୁଡିକ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଘରର କାଠ ହେଇଗଲା; ଏହିପରି ଶାଖାଗୁଡିକ ଘରର ଛାଦ ହେଇ ଗଲା।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତନ୍ତେ ଵାର୍ତୋପାଯମଚିନ୍ତଯନ୍ । ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵଶେଷତଃ॥୪୯.

ଦ୍ବନ୍ଦ୍ୱଗୁଡିକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ସେମାନେ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଭାବିଲେ; କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ।

ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲାସ୍ତା ଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ତତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୌ ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାମୁଖେ ତଦା॥୪୯.

ବିଷାଦରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଭୋକରେ ପୀଡିତ ସେମାନେ, ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ସଫଳତା ଲାଭ କଲେ।

ଵାର୍ତାସ୍ଵସାଧିତା ହ୍ଯନ୍ଯା ଵୃଷ୍ଟିସ୍ତାସାଂ ନିକାମତଃ । ତାସାଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁଦକାନୀହ ଯାନି ନିମ୍ନଗତାନି ଵୈ॥୪୯.

ଅନ୍ୟ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଫଳ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଅଧିକ ବର୍ଷା ହେଲା; ବର୍ଷାରୁ ଜଳ ନିମ୍ନ ଭୂମିରେ ଯାଇ ଯମିତି ହେଲା।

ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଵରୁଦ୍ଧୈରଭଵତ୍ ସ୍ତ୍ରୋତଃ ଖାତାନି ନିମ୍ନଗାଃ । ଯେ ପୁରସ୍ତାଦପାଂ ସ୍ତୋକା ଆପନ୍ନାଃ ପୃଥିଵୀତଲେ॥୪୯.

ବର୍ଷା ଆସିବାରେ ଝରଣା, ଖାତ ଓ ନଦୀ ତିଆରି ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଭୂମିରେ ଥିବା ଅଳ୍ପ ଜଳ ବଢିଗଲା।

ତତୋ ଭୂମେଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଦୋଷଧ୍ଯସ୍ତାସ୍ତଦା ଭଵନ୍ । ଅଫାଲକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାନୁପ୍ତା ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

ଭୂମି ଓ ଜଳ ମିଶିବାରୁ ଏବେ ଚାରିଦିନ ଧରି ଚାଷ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜା ଚୋଷା ଏବଂ ଅନୁପ୍ତ ଚୋଷା ଉପଜିଲା, କୃଷି କରିବା ଓ ମାଟି ଚାଷିବା ଛଡା।

ଋତୁପୁଷ୍ପଫଲାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷା ଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵସ୍ତୁ ତ୍ରେତାଯାମାଦ୍ଯୋଽଯମୌଷଧସ୍ଯ ତୁ॥୪୯.

ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉପଜିଲା; ଏହି ଉପଜା ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଦେଲା।

ତେନୌଷଧେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ମୁନେ । ରାଗଲୋଭୌ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାକସ୍ମିକୌ ତଦା॥୪୯.

ସେହି ଚୋଷା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ, ମୁନି; କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉପଜିଲା।

ତତସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗ୍ଵହ୍ଣନ୍ତ ନଦୀକ୍ଷେତ୍ରାଣି ପର୍ଵତାନ୍ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମୌଷଧୀଶ୍ଚୈଵମାତ୍ମନ୍ଯାଯାଦ୍ଯଥାବଲମ୍॥୪୯.

ତାପରେ ସେମାନେ ନଦୀ, ଖେତ, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଓ ଔଷଧୀ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ପାଇଁ ଦାବି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତେନ ଦୋଷେଣ ତା ନେଶୁରୌଷଧ୍ଯୋ ମିଷତାଂ ଦ୍ଵିଜ । ଅଗ୍ରସଦ୍ ଭୂର୍ଯୁଗପତ୍ତାସ୍ତଦୌଷଧ୍ଯୋ ମହାମତେ॥୪୯.

ସେହି ଦୋଷରେ, ଦ୍ବିଜ, ଔଷଧିଗୁଡିକ ତାଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ହରାଇଗଲା; ଅନେକ ଔଷଧି ଏକାଠି ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା, ମହାମତି, ଏଭଳି ଭାବରେ ଔଷଧିଗୁଡିକ ହରାଇଗଲା।

ପୁନସ୍ତାସୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟାସୁ ଵିଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତାଃ ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଃ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍॥୪୯.

ଔଷଧିଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଅସ୍ତିର ହେଇଗଲେ; ପୁଣି, ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ତାଙ୍କମାନେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

ସ ଚାପି ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦା ଗ୍ରସ୍ତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ଵତ୍ସଂ କୃତ୍ଵା ସୁମେରୁନ୍ତୁ ଦୁଦୋହ ଭଗଵାନ୍ ଵିଭୁଃ॥୪୯.

ତାପରେ, ଭଗବାନ୍ ନିଜେ ଏହି ଭୂମି ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବାକୁ ବୁଝି, ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଣି ଭାବରେ କରି, ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ।

ଦୁଗ୍ଧେଯଂ ଗୌସ୍ତଦା ତେନ ଶସ୍ଯାନି ପୃଥିଵୀତଲେ । ଜଜ୍ଞିରେ ତାନି ବୀଜାନି ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାସ୍ତୁ ତାଃ ପୁନଃ॥୪୯.

ସେହି ସମୟରେ, ଭୂମିକୁ ଦୁହିବା ଦ୍ୱାରା ଭୂମିର ଉପରେ ଧାନ ଦେଖାଦେଲା; ଏହି ବିଜଗୁଡିକ ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଉଦ୍ଭିଦ ଆଉଥରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତା ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶା ସ୍ମୃତାଃ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଫଳ ଦେଇଥିବା ଔଷଧିମାନଙ୍କ ଦଳ ସପ୍ତଦଶ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଧାନ, ଯବ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ ଏମାନେ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗଵୋ ହ୍ଯୁଦାରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସଚୀନକାଃ । ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲତ୍ଥକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଦୂଷ, ଚୀନକ; ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ।

ଆଢକାଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାନ୍ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ଜାତଯଃ ପୁରା॥୪୯.

ଅଢ଼କ ଓ ଚଣା ମଧ୍ୟ ସପ୍ତଦଶ ଦଳରେ ଗଣାଯାଏ; ଏମାନେ ପୁରୁଣା ଗ୍ରାମ ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର।

ଓଷଧ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଔଷଧିମାନେ ଚଉଦ; ଧାନ, ଯବ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲତ୍ଥକାଃ । ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରା ଯତ୍ତିଲା ସଗଵେଧୁକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ, କୁଳଥ ଅଷ୍ଟମ; ଶ୍ୟାମକ, ନୀବାର, ଯତ୍ତିଳ, ଗବେଧୁକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

କୁରୁଵିନ୍ଦା ମର୍କଟକାସ୍ତଥା ଵେଣୁଯଵାଶ୍ଚ ଯେ । ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

କୁରୁବିନ୍ଦ, ମର୍କଟକ, ଭଳି ବେଣୁଯବ ମଧ୍ୟ; ଏମାନେ ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଔଷଧି ଚଉଦ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଯଦା ପ୍ରସୃଷ୍ଟା ଓଷଧ୍ଯୋ ନ ପ୍ରରୋହନ୍ତି ତାଃ ପୁନଃ । ତତଃ ସ ତାସାଂ ଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଵାର୍ତୋପାଯଞ୍ଚକାର ହ॥୪୯.

ଉଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଔଷଧିମାନେ ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହେଇନଥିଲେ, ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ଭଗଵାନ୍ ହସ୍ତସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ କର୍ମଜାମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତ୍ଯଥୌଷଧ୍ଯଃ କୃଷ୍ଟପଚ୍ଯାସ୍ତୁ ଜଜ୍ଞିରେ॥୪୯.

ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ୍ ହସ୍ତଦକ୍ଷତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳତା ଦେଲେ; ତାପରେ ଠାରୁ ଉପଜାଉଥିବା ଔଷଧିମାନେ କୃଷି କରି ଉତ୍ପାଦିତ ହେଲେ।

ସଂସିଦ୍ଧାଯାନ୍ତୁ ଵାର୍ତାଯାଂ ତତସ୍ତାସାଂ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ମର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାଗୁଣମ୍॥୪୯.

କୃଷି ସଫଳ ହେବା ପରେ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ନ୍ୟାୟ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ।

ଵର୍ଣାନାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ଧର୍ମାନ୍ ଧର୍ମଭୃତାଂଵର । ଲୋକାନାଂ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ସମ୍ଯଗ୍ଧର୍ମାର୍ଥପାଲିନାମ୍॥୪୯.

ଧର୍ମର ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସ୍ମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ କ୍ରିଯାଵତାମ୍ । ସ୍ଥାନମୈନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ସଂଗ୍ରାମେଷ୍ଵପଲାଯିନାମ୍॥୪୯.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତିର ସ୍ଥାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ।

ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ମାରୁତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁଵର୍ତତାମ୍ । ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ ପରିଚର୍ଯାନୁଵର୍ତତାମ୍॥୪୯.

ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ମାରୁତର ସ୍ଥାନ; ସେବା କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଗାନ୍ଧର୍ବର ସ୍ଥାନ।

ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣାମୃଷୀଣାମୂର୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍ । ସ୍ମୃତଂ ତେଷାନ୍ତୁ ଯତ୍ ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଗୁରୁଵାସିନାମ୍॥୪୯.

ଅଠାଉଁଶି ହଜାର ଉର୍ଧ୍ୱରେତସ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ବସିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ସପ୍ତର୍ଷୋଣାନ୍ତୁ ଯତ୍ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ମୃତଂ ତଦ୍ଵୈ ଵନୌକସାମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ନ୍ଯାସିନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କ୍ଷଯମ୍ । ଯୋଗିନାମମୃତଂ ସ୍ଥାନମିତି ଵୈ ସ୍ଥାନକଲ୍ପନା॥୪୯.

ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପ୍ରଜାପତିର ସ୍ଥାନ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସ ନ୍ୟାସୀମାନେ ପାଇଁ, ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ସ୍ଥାନ — ଏଭଳି ସ୍ଥାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଭାସ୍କରାଦୃଷ୍ଟଶଯ୍ଯାନି ନିତ୍ଯାଗ୍ନିସଲିଲାନି ଚ । ସୂର୍ଯାଵଲୋକଦୀପାନି ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଗେହାନି ଭାଜନମ୍॥୫୦.

ଯେଉଁଘରରେ ବିଛାନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଘରରେ ସଦା ଅଗ୍ନି ଓ ପାଣି ଉପସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଘରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦୀପ ଜଳାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଘର ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ନିବାସ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ—ସେଠା ତୁମର ଅବାସ ନୁହେଁ।

ଯତ୍ରୋକ୍ଷା ଚନ୍ଦନଂ ଵୀଣା ଆଦର୍ଶୋ ମଧୁସର୍ପିଷୀ । ଵିଷାଜ୍ଯତାମ୍ରପାତ୍ରାଣି ତଦ୍ଗୃହଂ ନ ତଵାଶ୍ରଯଃ॥୫୦.

ଯେଉଁଘରରେ ଚନ୍ଦନ ଛିଟାଯାଏ, ବୀଣାର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ, ଆଇନା, ମଧୁ ଓ ଘିଅ ରହିଛି, ତଥା ତାମ୍ବା ଭାଣ୍ଡ ଅଲଗା ରଖାଯାଏ—ସେଠି ତୁମର ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ।