ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ପରାର୍ଧସ୍ଯ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵାରାହ ଇତି କଲ୍ପୋଽଯଂ ପ୍ରଥମଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ॥୪୬.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧ ଚାଲିଛି; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପକୁ ବାରାହ କଳ୍ପ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ଏଵଂଵିଧାଃ ସୃଷ୍ଟଯସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ । ଶର୍ଵର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ॥୪୮.

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମର ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ, ତାଙ୍କର ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜାଗିବା ପରେ, ପ୍ରତି କଳ୍ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରାକାରପରିଖାହୀନାଂ ପୁରଂ ଖର୍ଵଟମୁଚ୍ଯତେ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାନ୍ଯନ୍ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତଭୁକ୍ତିମତ୍॥୪୯.

ଯେଉଁ ଗ୍ରାମରେ ପ୍ରାକାର ଓ ଖାଇ ନାହିଁ, ସେଉଁଟିକୁ ଖର୍ବଟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମଗୁଡିକ ହେଉଛି ଶାଖା ନଗର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଦେଶ ଓ ସାମନ୍ତ ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ।

ତଥା ଶୂଦ୍ରଜନପ୍ରାଯାଃ ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିକୃଷୀବଲାଃ । କ୍ଷେତ୍ରୋପଭୋଗ୍ଯଭୂମଧ୍ଯେ ଵସତିର୍ଗ୍ରାମସଂଜ୍ଞିତା॥୪୯.

ଏଭଳି ଗ୍ରାମଗୁଡିକ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ଲୋକେ ରହନ୍ତି, ନିଜ ଉନ୍ନତି ଓ କୃଷି କାମରେ ନିଜେ ଲାଗିଥିବା, ଖେତ ଓ ଉପଯୋଗୀ ଜମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ 'ଗ୍ରାମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ଯସ୍ମାନ୍ନଗରାଦେର୍ଯା କାର୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମାନଵୈଃ । କ୍ରିଯତେ ଵସତିଃ ସା ଵୈ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵସତିର୍ନରୈଃ॥୪୯.

ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମ ଛଡା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି କିଛି କାମ ପାଇଁ ନିବାସ ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ଲୋକମାନେ 'ନିବାସ' ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଦୁଷ୍ଟପ୍ରାଯୋ ଵିନା କ୍ଷେତ୍ରୈଃ ପରଭୂମିଚରୋ ବଲୀ । ଗ୍ରାମ ଏଵ ଦ୍ରମୀସଂଜ୍ଞୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭସଂଶ୍ରଯଃ॥୪୯.

ଯିଏ ଅଧିକାଂଶ ଦୁଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅନ୍ୟର ଜମିରେ ଖେତ ନାହିଁ ଥିଲେ ଘୁରେ, ସେଉଁଠି ଗ୍ରାମରେ 'ଦ୍ରମୀ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ରାଜାଙ୍କର କୃପାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।

ଶକଟାରୂଢଭାଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଗୋପାଲୈର୍ଵିପଣଂ ଵିନା । ଗୋସମୂହୈସ୍ତଥା ଘୋଷୋ ଯତ୍ରେଚ୍ଛାଭୂମିକେତନଃ॥୪୯.

ଯେଉଁଠି ଗୋପାଳମାନେ ଚକା ଉପରେ ସାମଗ୍ରୀ ରଖି ଗୋ ଦଳ ସହିତ ନିବାସ କରନ୍ତି, ବଜାର ନାହିଁ ଓ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଲେ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ 'ଘୋଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ ଏଵଂ ନଗରାଦୀଂସ୍ତୁ କୃତ୍ଵା ଵାସାର୍ଥମାତ୍ମନଃ । ନିକେତନାନି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରୁରାଵସଥାଯ ଵୈ॥୪୯.

ଏଭଳି ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ନିବାସସ୍ଥଳ ତିଆରି କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଲୋକ ପାଇଁ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ, ଏହା ନିବାସ ପାଇଁ ହେଉଛି।

ଗୃହାକାରା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତେଷାମାସନ୍ନହୀରୁହାଃ । ତଥା ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରୁର୍ଵେଶ୍ମାନି ତାଃ ପ୍ରଜାଃ॥୪୯.

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଘରଗୁଡିକ ଗଛ ପାଖରେ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ସେମାନେ ସେହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ କଥା ମନେ ପକାଇ ଘର ତିଆରି କଲେ।

ଵୃକ୍ଷସ୍ଯୈଵଙ୍ଗତାଃ ଶାଖାସ୍ତଥୈଵଞ୍ଚାପରୀ ଗତାଃ । ନତାଶ୍ଚୈଵୋନ୍ନତାଶ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵଚ୍ଛାଖାଃ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ॥୪୯.

ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଯାଏ—କିଛି ଭୂମିକୁ ହେଉଛି, କିଛି ଉପରକୁ—ସେମାନେ ଘରର ଶାଖାଗୁଡିକୁ ଏହିପରି ତିଆରି କଲେ।

ଯାଃ ଶାଖାଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୂର୍ଵମାସନ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତା ଏଵ ଶାଖା ଗେହାନାଂ ଶାଲାତ୍ଵଂ ତେନ ତାସୁ ତତ୍॥୪୯.

ଓ ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶାଖାଗୁଡିକ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଘରର କାଠ ହେଇଗଲା; ଏହିପରି ଶାଖାଗୁଡିକ ଘରର ଛାଦ ହେଇ ଗଲା।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତନ୍ତେ ଵାର୍ତୋପାଯମଚିନ୍ତଯନ୍ । ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵଶେଷତଃ॥୪୯.

ଦ୍ବନ୍ଦ୍ୱଗୁଡିକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ସେମାନେ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଭାବିଲେ; କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ।

ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲାସ୍ତା ଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ତତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୌ ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାମୁଖେ ତଦା॥୪୯.

ବିଷାଦରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଭୋକରେ ପୀଡିତ ସେମାନେ, ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ସଫଳତା ଲାଭ କଲେ।

ଵାର୍ତାସ୍ଵସାଧିତା ହ୍ଯନ୍ଯା ଵୃଷ୍ଟିସ୍ତାସାଂ ନିକାମତଃ । ତାସାଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁଦକାନୀହ ଯାନି ନିମ୍ନଗତାନି ଵୈ॥୪୯.

ଅନ୍ୟ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଫଳ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଅଧିକ ବର୍ଷା ହେଲା; ବର୍ଷାରୁ ଜଳ ନିମ୍ନ ଭୂମିରେ ଯାଇ ଯମିତି ହେଲା।

ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଵରୁଦ୍ଧୈରଭଵତ୍ ସ୍ତ୍ରୋତଃ ଖାତାନି ନିମ୍ନଗାଃ । ଯେ ପୁରସ୍ତାଦପାଂ ସ୍ତୋକା ଆପନ୍ନାଃ ପୃଥିଵୀତଲେ॥୪୯.

ବର୍ଷା ଆସିବାରେ ଝରଣା, ଖାତ ଓ ନଦୀ ତିଆରି ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଭୂମିରେ ଥିବା ଅଳ୍ପ ଜଳ ବଢିଗଲା।

ତତୋ ଭୂମେଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଦୋଷଧ୍ଯସ୍ତାସ୍ତଦା ଭଵନ୍ । ଅଫାଲକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାନୁପ୍ତା ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

ଭୂମି ଓ ଜଳ ମିଶିବାରୁ ଏବେ ଚାରିଦିନ ଧରି ଚାଷ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜା ଚୋଷା ଏବଂ ଅନୁପ୍ତ ଚୋଷା ଉପଜିଲା, କୃଷି କରିବା ଓ ମାଟି ଚାଷିବା ଛଡା।

ଋତୁପୁଷ୍ପଫଲାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷା ଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵସ୍ତୁ ତ୍ରେତାଯାମାଦ୍ଯୋଽଯମୌଷଧସ୍ଯ ତୁ॥୪୯.

ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉପଜିଲା; ଏହି ଉପଜା ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଦେଲା।

ତେନୌଷଧେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ମୁନେ । ରାଗଲୋଭୌ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାକସ୍ମିକୌ ତଦା॥୪୯.

ସେହି ଚୋଷା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ, ମୁନି; କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉପଜିଲା।

ତତସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗ୍ଵହ୍ଣନ୍ତ ନଦୀକ୍ଷେତ୍ରାଣି ପର୍ଵତାନ୍ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମୌଷଧୀଶ୍ଚୈଵମାତ୍ମନ୍ଯାଯାଦ୍ଯଥାବଲମ୍॥୪୯.

ତାପରେ ସେମାନେ ନଦୀ, ଖେତ, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଓ ଔଷଧୀ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ପାଇଁ ଦାବି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତେନ ଦୋଷେଣ ତା ନେଶୁରୌଷଧ୍ଯୋ ମିଷତାଂ ଦ୍ଵିଜ । ଅଗ୍ରସଦ୍ ଭୂର୍ଯୁଗପତ୍ତାସ୍ତଦୌଷଧ୍ଯୋ ମହାମତେ॥୪୯.

ସେହି ଦୋଷରେ, ଦ୍ବିଜ, ଔଷଧିଗୁଡିକ ତାଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ହରାଇଗଲା; ଅନେକ ଔଷଧି ଏକାଠି ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା, ମହାମତି, ଏଭଳି ଭାବରେ ଔଷଧିଗୁଡିକ ହରାଇଗଲା।

ପୁନସ୍ତାସୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟାସୁ ଵିଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତାଃ ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଃ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍॥୪୯.

ଔଷଧିଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଅସ୍ତିର ହେଇଗଲେ; ପୁଣି, ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ତାଙ୍କମାନେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

ସ ଚାପି ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦା ଗ୍ରସ୍ତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ଵତ୍ସଂ କୃତ୍ଵା ସୁମେରୁନ୍ତୁ ଦୁଦୋହ ଭଗଵାନ୍ ଵିଭୁଃ॥୪୯.

ତାପରେ, ଭଗବାନ୍ ନିଜେ ଏହି ଭୂମି ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବାକୁ ବୁଝି, ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଣି ଭାବରେ କରି, ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ।

ଦୁଗ୍ଧେଯଂ ଗୌସ୍ତଦା ତେନ ଶସ୍ଯାନି ପୃଥିଵୀତଲେ । ଜଜ୍ଞିରେ ତାନି ବୀଜାନି ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାସ୍ତୁ ତାଃ ପୁନଃ॥୪୯.

ସେହି ସମୟରେ, ଭୂମିକୁ ଦୁହିବା ଦ୍ୱାରା ଭୂମିର ଉପରେ ଧାନ ଦେଖାଦେଲା; ଏହି ବିଜଗୁଡିକ ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଉଦ୍ଭିଦ ଆଉଥରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତା ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶା ସ୍ମୃତାଃ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଫଳ ଦେଇଥିବା ଔଷଧିମାନଙ୍କ ଦଳ ସପ୍ତଦଶ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଧାନ, ଯବ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ ଏମାନେ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗଵୋ ହ୍ଯୁଦାରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସଚୀନକାଃ । ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲତ୍ଥକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଦୂଷ, ଚୀନକ; ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ।

ଆଢକାଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାନ୍ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ଜାତଯଃ ପୁରା॥୪୯.

ଅଢ଼କ ଓ ଚଣା ମଧ୍ୟ ସପ୍ତଦଶ ଦଳରେ ଗଣାଯାଏ; ଏମାନେ ପୁରୁଣା ଗ୍ରାମ ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର।

ଓଷଧ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଔଷଧିମାନେ ଚଉଦ; ଧାନ, ଯବ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲତ୍ଥକାଃ । ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରା ଯତ୍ତିଲା ସଗଵେଧୁକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ, କୁଳଥ ଅଷ୍ଟମ; ଶ୍ୟାମକ, ନୀବାର, ଯତ୍ତିଳ, ଗବେଧୁକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

କୁରୁଵିନ୍ଦା ମର୍କଟକାସ୍ତଥା ଵେଣୁଯଵାଶ୍ଚ ଯେ । ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

କୁରୁବିନ୍ଦ, ମର୍କଟକ, ଭଳି ବେଣୁଯବ ମଧ୍ୟ; ଏମାନେ ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଔଷଧି ଚଉଦ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।