ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଅହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତାନାଂ ନୃଣାଂ ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୈଶ୍ଚ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭିଃ ପକ୍ଷୌ ଦ୍ଵୌ ମାସ ଉଚ୍ଯତେ॥୪୬.

ମଣିଷମାନଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତି ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଗଣାଯାଏ; ଏମିତି ତିରିଶଟି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଏକ ମାସ କୁହାଯାଏ।

ତୈଃ ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷଂ ଦ୍ଵେଽଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ତଦ୍ଦେଵାନାମହୋରାତ୍ରଂ ଦିନଂ ତତ୍ରୋତ୍ତରାଯଣମ୍॥୪୬.

ଏଭଳି ଛଅ ମାସ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଦ୍ୱିତିୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭଳି ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି, ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ।

ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ॥୪୬.

ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଚତୁର୍ଯୁଗ ହୁଏ; ଏହାର ବିଭାଜନ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।

ଚତ୍ଵାରି ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ କୃତମୁଚ୍ଯତେ । ଶତାନି ସନ୍ଧ୍ଯା ଚତ୍ଵାରି ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ॥୪୬.

କୃତଯୁଗର ଦୀର୍ଘତା ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଚାରି ଶତ ବର୍ଷ ଓ ପ୍ରଭାତ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପରେ ଅଟୁଟ ରହେ।

ତ୍ରେତା ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ଶତତ୍ରଯମ୍ । ତତ୍ସନ୍ଧ୍ଯା ତତ୍ସମା ଚୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ॥୪୬.

ତ୍ରେତାଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହି ମାପ ଅଟୁଟ ରହେ।

ଦ୍ଵାପରଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ତଥା । ତସ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯା ସମାଖ୍ଯାତା ଦ୍ଵେ ଶତାବ୍ଦେ ତଦଂଶକଃ॥୪୬.

ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ।

କଲିଃ ସହସ୍ରଂ ଦିଵ୍ଯାନାମବ୍ଦାନାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶକଶ୍ଚୈଵ ଶତକୌ ସମୁଦାହୃତୌ॥୪୬.

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଳିଯୁଗ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ।

ଏଷା ଦ୍ଵାଧଶସାହସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗାଖ୍ଯା କଵିଭିଃ କୃତା । ଏତତ୍ ସହସ୍ରଗୁଣିତମୋ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯମୁଦାହୃତମ୍॥୪୬.

ଏହିପରି, ଚାରିଯୁଗର ସମସ୍ତ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା କବିମାନେ ଗାଥା ରୂପେ କହିଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ହଜାର ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନଵଃ ସ୍ଯୁଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଭଵନ୍ତି ଭାଗଶସ୍ତେଷାଂ ସହସ୍ରଂ ତଦ୍ଵିଭଜ୍ଯତେ॥୪୬.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଅବଧି ଏହି ହଜାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।

ଦେଵାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସେନ୍ଦ୍ରା ମନୁସ୍ତତ୍ସୂନଵୋ ନୃପାଃ । ମନୁନା ସହ ସୃଜ୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍॥୪୬.

ଦେବତାମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅ ରାଜାମାନେ, ସମସ୍ତେ ମନୁ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୂର୍ବ ଭଳି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଯୁଗାନାଂ ସଂଖ୍ଯାତା ସାଧିକା ହ୍ଯେ କସପ୍ତତିଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ତସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯାଂ ମାନୁଷାବ୍ଦୈର୍ନିବୋଧ ମେ॥୪୬.

ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚାରିଯୁଗ ଏକ ସପ୍ତତି ଏକ ଅଂଶ ଅଧିକ ଥାଏ; ଏହାର ମାନବ ବର୍ଷର ଅବଧି କେମିତି ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣାଃ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ସଂଖ୍ଯଯା ଦ୍ଵିଜ । ସତ୍ପଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନି ଚ ସଂଖ୍ଯଯା॥୪୬.

ତିରିଶ କୋଟି ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହା ସହିତ ଛଅଷଠି ନିୟୁତ ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ।

ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି କାଲୋଽଯଂ ସାଧିକଂ ଵିନା । ଏତନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷୈର୍ନିବୋଧ ମେ॥୪୬.

ଏହା ସହିତ ଏକୋଇଶ ହଜାର ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ; ଏହି ସମୟକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷରେ ଏହାର ଗଣନା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

ଅଷ୍ଟୌ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯା ସଂଖ୍ଯଯା ଯୁତମ୍ । ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ॥୪୬.

ଆଠ ହଜାର ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷ, ଏହା ସହିତ ବାଉନ୍ତିଶ ହଜାର ଅଧିକ ଯୋଗ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଦଶଗୁଣୋ ହ୍ଯେଷ କାଲୋ ବ୍ରହ୍ମ୍ଯମହଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ଯାନ୍ତେ ପ୍ରଲଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୈମିତ୍ତିକୋ ବୁଧୈଃ॥୪୬.

ଏହି ସମୟକୁ ଚଉଦ ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏହାର ଶେଷରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଭୂର୍ଲୋକୋଽଥ ଭୁଵର୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକଶ୍ଚ ଵିନାଶିନଃ । ତଥା ଵିନାଶମାଯାନ୍ତି ମହର୍ଲୋକଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠତି॥୪୬.

ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁବର୍ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଲୋକ ସମସ୍ତ ନଶ୍ୱର; ଏହିପରି ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମହର୍ଲୋକ ଅବିଚଳ ରହେ।

ତଦ୍ଵାସିନୋଽପି ତାପେନ ଜନଲୋକଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଵୈ । ଏକାର୍ଣଵେ ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵପିତି ଵୈ ନିଶି॥୪୬.

ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାପରେ ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏବଂ ଏକ ମହାସାଗରରେ ତିନି ଲୋକ ଢାକି ରହିଥିବା ବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ରାତିରେ ଶୁଅନ୍ତି।

ତତ୍ପ୍ରମାଣୈଵ ସା ରାତ୍ରିସ୍ତଦନ୍ତେ ସୃଜ୍ଯତେ ପୁନଃ । ଏଵନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵର୍ଷମେକଂ ଵର୍ଷଶତନ୍ତୁ ତତ୍॥୪୬.

ସେଇ ରାତି ତାଙ୍କ ଦିନ ସମାନ ଦୀର୍ଘ; ଏହାର ଶେଷରେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଭଳି ଏକ ବ୍ରହ୍ମା ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏପରି ଶତ ବର୍ଷ ମିଳି ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ହୁଏ।

ଶତଂ ହି ତସ୍ଯ ଵର୍ଷାଣାଂ ପରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଵର୍ଷୈଃ ପରାର୍ଧମିତି କୀର୍ତ୍ଯତେ॥୪୬.

ତାଙ୍କର ଶତ ବର୍ଷକୁ ପରମ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ, ଅର୍ଥାତ୍ ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଷକୁ ପରାର୍ଧ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଏଵମସ୍ଯ ପରାର୍ଧନ୍ତୁ ଵ୍ଯତୀତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଯସ୍ଯାନ୍ତେଽଭୂନ୍ମହାକଲ୍ପଃ ପାଦ୍ମ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ॥୪୬.

ଏହିପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ପରାର୍ଧ ବିତିଗଲା; ତାହାର ଶେଷରେ ପଦ୍ମ ନାମକ ମହାକଳ୍ପ ଘଟିଥିଲା।

ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ପରାର୍ଧସ୍ଯ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଵାରାହ ଇତି କଲ୍ପୋଽଯଂ ପ୍ରଥମଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ॥୪୬.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧ ଚାଲିଛି; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପକୁ ବାରାହ କଳ୍ପ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ଏଵଂଵିଧାଃ ସୃଷ୍ଟଯସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ । ଶର୍ଵର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ॥୪୮.

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମର ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ, ତାଙ୍କର ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜାଗିବା ପରେ, ପ୍ରତି କଳ୍ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରାକାରପରିଖାହୀନାଂ ପୁରଂ ଖର୍ଵଟମୁଚ୍ଯତେ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାନ୍ଯନ୍ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତଭୁକ୍ତିମତ୍॥୪୯.

ଯେଉଁ ଗ୍ରାମରେ ପ୍ରାକାର ଓ ଖାଇ ନାହିଁ, ସେଉଁଟିକୁ ଖର୍ବଟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମଗୁଡିକ ହେଉଛି ଶାଖା ନଗର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଦେଶ ଓ ସାମନ୍ତ ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ।

ତଥା ଶୂଦ୍ରଜନପ୍ରାଯାଃ ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିକୃଷୀବଲାଃ । କ୍ଷେତ୍ରୋପଭୋଗ୍ଯଭୂମଧ୍ଯେ ଵସତିର୍ଗ୍ରାମସଂଜ୍ଞିତା॥୪୯.

ଏଭଳି ଗ୍ରାମଗୁଡିକ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ଲୋକେ ରହନ୍ତି, ନିଜ ଉନ୍ନତି ଓ କୃଷି କାମରେ ନିଜେ ଲାଗିଥିବା, ଖେତ ଓ ଉପଯୋଗୀ ଜମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ 'ଗ୍ରାମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ଯସ୍ମାନ୍ନଗରାଦେର୍ଯା କାର୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମାନଵୈଃ । କ୍ରିଯତେ ଵସତିଃ ସା ଵୈ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵସତିର୍ନରୈଃ॥୪୯.

ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମ ଛଡା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି କିଛି କାମ ପାଇଁ ନିବାସ ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ଲୋକମାନେ 'ନିବାସ' ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଦୁଷ୍ଟପ୍ରାଯୋ ଵିନା କ୍ଷେତ୍ରୈଃ ପରଭୂମିଚରୋ ବଲୀ । ଗ୍ରାମ ଏଵ ଦ୍ରମୀସଂଜ୍ଞୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭସଂଶ୍ରଯଃ॥୪୯.

ଯିଏ ଅଧିକାଂଶ ଦୁଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅନ୍ୟର ଜମିରେ ଖେତ ନାହିଁ ଥିଲେ ଘୁରେ, ସେଉଁଠି ଗ୍ରାମରେ 'ଦ୍ରମୀ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ରାଜାଙ୍କର କୃପାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।

ଶକଟାରୂଢଭାଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଗୋପାଲୈର୍ଵିପଣଂ ଵିନା । ଗୋସମୂହୈସ୍ତଥା ଘୋଷୋ ଯତ୍ରେଚ୍ଛାଭୂମିକେତନଃ॥୪୯.

ଯେଉଁଠି ଗୋପାଳମାନେ ଚକା ଉପରେ ସାମଗ୍ରୀ ରଖି ଗୋ ଦଳ ସହିତ ନିବାସ କରନ୍ତି, ବଜାର ନାହିଁ ଓ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଲେ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ 'ଘୋଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ ଏଵଂ ନଗରାଦୀଂସ୍ତୁ କୃତ୍ଵା ଵାସାର୍ଥମାତ୍ମନଃ । ନିକେତନାନି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରୁରାଵସଥାଯ ଵୈ॥୪୯.

ଏଭଳି ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ନିବାସସ୍ଥଳ ତିଆରି କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଲୋକ ପାଇଁ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ, ଏହା ନିବାସ ପାଇଁ ହେଉଛି।

ଗୃହାକାରା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତେଷାମାସନ୍ନହୀରୁହାଃ । ତଥା ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରୁର୍ଵେଶ୍ମାନି ତାଃ ପ୍ରଜାଃ॥୪୯.

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଘରଗୁଡିକ ଗଛ ପାଖରେ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ସେମାନେ ସେହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ କଥା ମନେ ପକାଇ ଘର ତିଆରି କଲେ।