ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତେଵ୍ଯକ୍ତେ ଵିକାରେ ପ୍ରତିସଂହୃତେ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚୈଵ ସାଧର୍ମ୍ଯେଣାଵତିଷ୍ଠତଃ॥୪୬.

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଲୟ ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଏକାଠି ନିଜ ଗୁଣରେ ବସିଥାନ୍ତି।

ତଦା ତମଶ୍ଚ ସତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ସମତ୍ଵେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ଅନୁଦ୍ରିକ୍ତାଵନୂନୌ ଚ ତତ୍ପ୍ରୋତୌ ଚ ପରସ୍ପରମ୍॥୪୬.

ସେ ସମୟରେ ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସମତାରେ ଅଟି, କିଛି ଅଧିକ ନାହିଁ, କିଛି କମ ନାହିଁ; ଦୁଇଟି ଏକାଠି ଗୁଞ୍ଜି ରହିଛି।

ତିଲେଷୁ ଵା ଯଥା ତୈଲଂ ଘୃତଂ ପଯସି ଵା ସ୍ଥିତମ୍ । ତଥା ତମସି ସତ୍ତ୍ଵେ ଚ ରଜୋଽପ୍ଯନୁସୃତଂ ସ୍ଥିତମ୍॥୪୬.

ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ଓ ଦୁଧରେ ଘି ଥାଏ, ସେପରି ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ରଜସ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ରହିଥାଏ।

ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯାଵଦାଯୁଷୋ ଦ୍ଵିପରାର୍ଧିକମ୍ । ତାଵଦ୍ଦିନଂ ପରେଶସ୍ଯ ତତ୍ସମା ସଂଯମେ ନିଶା॥୪୬.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଏକ ଦିନ ଅଟି; ଏହି ସମାନ ସମୟ ପ୍ରଳୟରେ ତାଙ୍କର ରାତି ଅଟି।

ଅହର୍ମୁଖେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଜଗଦାଦିରନାଦିମାନ୍ । ସର୍ଵହେତୁରଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ପରଃ କୋଽପ୍ଯପରକ୍ରିଯଃ॥୪୬.

ଅହରାରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଦି ଓ ଆଦିହୀନ ଉତ୍ସ ଜାଗିଉଠି, ସେ ସମସ୍ତର କାରଣ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୁହେଁ।

ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଵିଶ୍ଯାଶୁ ଜଗତ୍ପତିଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଯୋଗେନ ପରେଣ ପରମେଶ୍ଵରଃ॥୪୬.

ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଭିତରକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୁହିଁକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ; ସେ ପରମେଶ୍ୱର ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ଯଥା ମଦୋ ନଵସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯଥା ଵା ମାଧଵାନିଲଃ । ଅନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ କ୍ଷୋଭାଯ ତଥାସୌ ଯୋଗମୂର୍ତିମାନ୍॥୪୬.

ଯେପରି ନୂତନ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମନରେ ମଦ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଶାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ପବନ ଆସି ଚଞ୍ଚଳତା ଆଣେ, ସେପରି ସେ ଯୋଗର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।

ପ୍ରଧାନେ କ୍ଷୋଭ୍ଯମାନେ ତୁ ସ ଦେଵୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ । ସମୁତ୍ପନ୍ନୋଽଣ୍ଡକୋଷସ୍ଥୋ ଯଥା ତେ କଥିତଂ ମଯା॥୪୬.

ଏହିପରି ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ ଦେବତା, ଯେଉଁଠିକି ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେଇ କୋସ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

ସ ଏଵ କ୍ଷୋଭକଃ ପୂର୍ଵଂ ସ କ୍ଷୋଭ୍ଯଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପତିଃ । ସ ସଙ୍କୋଚଵିକାଶାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେଽପି ଚ ସ୍ଥିତଃ॥୪୬.

ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ତେଜନା କରିଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରକୃତିର ନାଥ ଭାବେ, ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି।

ଅତ୍ପନ୍ନଃ ସ ଜଗଦ୍ଯୋନିରଗୁଣୋଽପି ରଜୋଗୁଣମ୍ । ଭୁଞ୍ଜନ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ ସର୍ଗେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ॥୪୬.

ଯଦ୍ୟପି ସେ ଗୁଣରହିତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ ହୋଇ, ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ସ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ ସତ୍ତ୍ଵାତିରେକଵାନ୍ । ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵମେତ୍ଯ ଧର୍ମେଣ କୁରୁତେ ପରିପାଲନମ୍॥୪୬.

ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରି, ପରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଅଧିକ ହେବା ସହିତ ବିଷ୍ଣୁ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରି, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ତତସ୍ତମୋଗୁଣୋଦ୍ରିକ୍ତୋ ରୁଦ୍ରତ୍ଵେ ଚାଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ଉପସଂହୃତ୍ଯ ଵୈ ଶେତେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତ୍ରିଗୁଣୋଽଗୁଣଃ॥୪୬.

ତାପରେ ତମୋଗୁଣ ବେଶି ହେଲେ, ସେ ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରି, ତିନି ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣାତୀତ ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।

ଯଥା ପ୍ରାଗ୍ଵ୍ଯାପକଃ କ୍ଷେତ୍ରୀ ପାଲକୋ ଲାଵକସ୍ତଥା । ଯଥା ସ ସଂଜ୍ଞାମାଯାତି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵୀଶକାରିଣୀମ୍॥୪୬.

ଯେପରି ଏକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବା, ରକ୍ଷା କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଶେଷ କରୁଥିବା ଲୋକ ତାଙ୍କର ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶ୍ୱର ଭାବରେ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ସୃଜତେ ଲୋକାନ୍ ରୁଦ୍ରତ୍ଵେ ସଂହରତ୍ଯପି । ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵେ ଚାପ୍ଯୁଦାସୀନସ୍ତିସ୍ତ୍ରୋଽଵସ୍ଥାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ॥୪୬.

ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ସେ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ସଂହାର କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏହି ତିନିଟି ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଅବସ୍ଥା।

ରଜୋ ବ୍ରହ୍ମା ତମୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଜଗତ୍ପତିଃ । ଏତ ଏଵ ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ଏତ ଏଵ ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ॥୪୬.

ରଜୋଗୁଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ତମୋଗୁଣ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଏହି ତିନି ଦେବତା ଓ ଏହି ତିନି ଗୁଣ।

ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମିଥୁନା ହ୍ଯେତେ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଶ୍ରଯିଣସ୍ତଥା । କ୍ଷଣଂ ଵିଯୋଗୋ ନହ୍ଯେଷାଂ ନ ତ୍ଯଜନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍॥୪୬.

ଏମାନେ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପରସ୍ପରକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।

ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତ୍ପୂର୍ଵୋ ଦେଵଦେଵଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ରଜୋଗୁଣଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟ୍ଟତ୍ଵେ ସ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ॥୪୬.

ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାରିମୁହଁ ଧାରଣ କରି, ରଜୋଗୁଣ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଦେଵାଦିରନାଦିରୁପଚାରତଃ । ଭୂପଦ୍ମକର୍ଣିକାସଂସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ରେ ସମଜାଯତ॥୪୬.

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଯଦ୍ୟପି ଉପମାରୂପେ ଆଦିହୀନ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ଉପରେ ବସି, ଆରମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ତସ୍ଯ ଵର୍ଷଶତଂ ତ୍ଵେକଂ ପରମାଯୁର୍ମହାତ୍ମନଃ । ବ୍ରହ୍ମ୍ଯେଣୈଵ ହି ମାନେନ ତସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯାଂ ନିବୋଧ ମେ॥୪୬.

ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ, ହେ ମହାତ୍ମା, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଗଣନା କିପରି ହୁଏ, ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।

ନିମେଷୈର୍ଦଶଭିଃ କାଷ୍ଠା ତଥା ପଞ୍ଚଭିରୁଚ୍ଯତେ । କଲାସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଵୈ କାଷ୍ଠା ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ରିଂଶତ୍ତାଃ କଲାଃ॥୪୬.

ଦଶଟି ନିମେଷ ଏକ କଷ୍ଠା ହୁଏ, ପାଞ୍ଚଟି କଷ୍ଠା ଏକ କଳା; ତିରିଶଟି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ।

ଅହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତାନାଂ ନୃଣାଂ ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅହୋରାତ୍ରୈଶ୍ଚ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭିଃ ପକ୍ଷୌ ଦ୍ଵୌ ମାସ ଉଚ୍ଯତେ॥୪୬.

ମଣିଷମାନଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତି ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଗଣାଯାଏ; ଏମିତି ତିରିଶଟି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଏକ ମାସ କୁହାଯାଏ।

ତୈଃ ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷଂ ଦ୍ଵେଽଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ତଦ୍ଦେଵାନାମହୋରାତ୍ରଂ ଦିନଂ ତତ୍ରୋତ୍ତରାଯଣମ୍॥୪୬.

ଏଭଳି ଛଅ ମାସ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଦ୍ୱିତିୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭଳି ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି, ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ।

ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ॥୪୬.

ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଚତୁର୍ଯୁଗ ହୁଏ; ଏହାର ବିଭାଜନ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।

ଚତ୍ଵାରି ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ କୃତମୁଚ୍ଯତେ । ଶତାନି ସନ୍ଧ୍ଯା ଚତ୍ଵାରି ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ॥୪୬.

କୃତଯୁଗର ଦୀର୍ଘତା ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଚାରି ଶତ ବର୍ଷ ଓ ପ୍ରଭାତ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପରେ ଅଟୁଟ ରହେ।

ତ୍ରେତା ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ଶତତ୍ରଯମ୍ । ତତ୍ସନ୍ଧ୍ଯା ତତ୍ସମା ଚୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ॥୪୬.

ତ୍ରେତାଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହି ମାପ ଅଟୁଟ ରହେ।

ଦ୍ଵାପରଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ତଥା । ତସ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯା ସମାଖ୍ଯାତା ଦ୍ଵେ ଶତାବ୍ଦେ ତଦଂଶକଃ॥୪୬.

ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ।

କଲିଃ ସହସ୍ରଂ ଦିଵ୍ଯାନାମବ୍ଦାନାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶକଶ୍ଚୈଵ ଶତକୌ ସମୁଦାହୃତୌ॥୪୬.

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଳିଯୁଗ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ।

ଏଷା ଦ୍ଵାଧଶସାହସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗାଖ୍ଯା କଵିଭିଃ କୃତା । ଏତତ୍ ସହସ୍ରଗୁଣିତମୋ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯମୁଦାହୃତମ୍॥୪୬.

ଏହିପରି, ଚାରିଯୁଗର ସମସ୍ତ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା କବିମାନେ ଗାଥା ରୂପେ କହିଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ହଜାର ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନଵଃ ସ୍ଯୁଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଭଵନ୍ତି ଭାଗଶସ୍ତେଷାଂ ସହସ୍ରଂ ତଦ୍ଵିଭଜ୍ଯତେ॥୪୬.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଅବଧି ଏହି ହଜାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।