ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ପୁନସ୍ତାସୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟାସୁ ଵିଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତାଃ ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଃ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍॥୪୯.

ପୁନଃ ସେଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଖୁଦାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।

ସ ଚାପି ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦା ଗ୍ରସ୍ତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ଵତ୍ସଂ କୃତ୍ଵା ସୁମେରୁନ୍ତୁ ଦୁଦୋହ ଭଗଵାନ୍ ଵିଭୁଃ॥୪୯.

ସେ, ସଠିକ ଭାବେ ବୁଝି, ପୃଥିବୀ ନଷ୍ଟ ହେଇଥିବା ଦେଖି, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ବଛା କରି, ଭଗବାନ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁହିଲେ।

ଦୁଗ୍ଧେଯଂ ଗୌସ୍ତଦା ତେନ ଶସ୍ଯାନି ପୃଥିଵୀତଲେ । ଜଜ୍ଞିରେ ତାନି ବୀଜାନି ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାସ୍ତୁ ତାଃ ପୁନଃ॥୪୯.

ଏପରି ଭାବେ, ଭଗବାନ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁହିଲେ, ତେଣୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧାନ ଉପଜିଲା; ଏହି ବିଜଗୁଡିକ, ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର, ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତା ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶା ସ୍ମୃତାଃ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଫଳ ପାକିବା ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ସତର ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିବା କଥା ଯାଞ୍ଚିତ; ଧାନ, ଜାଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗଵୋ ହ୍ଯୁଦାରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସଚୀନକାଃ । ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲତ୍ଥକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଦୂଷ, ଚୀନକ; ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ।

ଆଢକାଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାନ୍ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ଜାତଯଃ ପୁରା॥୪୯.

ଅଢ଼କ ଓ ଚଣା, ସତର ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିବା କଥା; ଏହି ଭାବରେ ଏଗୁଡିକ ପୁରାତନ ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର।

ଓଷଧ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଚୌଦ ଧରଣର ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଧାନ, ଜାଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲତ୍ଥକାଃ । ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରା ଯତ୍ତିଲା ସଗଵେଧୁକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ ଅଟି, କୁଲଥ ଅଷ୍ଟମ ହେଲା; ଏହା ପରେ ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ଯବ, ତିଳ ଓ ଗବେଧୁକ ଆସିଛି।

କୁରୁଵିନ୍ଦା ମର୍କଟକାସ୍ତଥା ଵେଣୁଯଵାଶ୍ଚ ଯେ । ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

କୁରୁବିନ୍ଦ, ମର୍କଟକ ଓ ବେଣୁଯବ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ଚଉଦ ଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜା ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।

ଯଦା ପ୍ରସୃଷ୍ଟା ଓଷଧ୍ଯୋ ନ ପ୍ରରୋହନ୍ତି ତାଃ ପୁନଃ । ତତଃ ସ ତାସାଂ ଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଵାର୍ତୋପାଯଞ୍ଚକାର ହ॥୪୯.

ଏହି ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡିକ ଚାଷ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ପୁନି ଉଗୁ ନଥାଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାଷ ପ୍ରଣାଳୀ ଆବିଷ୍କାର କଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ଭଗଵାନ୍ ହସ୍ତସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ କର୍ମଜାମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତ୍ଯଥୌଷଧ୍ଯଃ କୃଷ୍ଟପଚ୍ଯାସ୍ତୁ ଜଜ୍ଞିରେ॥୪୯.

ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ହସ୍ତଦ୍ୱାରା କାମ କରିବା ଉପାୟ ଦେଲେ; ଏହା ପରେ ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡିକ ଚାଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

ସଂସିଦ୍ଧାଯାନ୍ତୁ ଵାର୍ତାଯାଂ ତତସ୍ତାସାଂ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ମର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାଗୁଣମ୍॥୪୯.

ଚାଷ ସଫଳ ହେଲା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡିକ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଓ ଯଥାଗୁଣ ମର୍ୟାଦା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

ଵର୍ଣାନାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ଧର୍ମାନ୍ ଧର୍ମଭୃତାଂଵର । ଲୋକାନାଂ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ସମ୍ଯଗ୍ଧର୍ମାର୍ଥପାଲିନାମ୍॥୪୯.

ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ, ଏହି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସ୍ମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ କ୍ରିଯାଵତାମ୍ । ସ୍ଥାନମୈନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ସଂଗ୍ରାମେଷ୍ଵପଲାଯିନାମ୍॥୪୯.

କ୍ରିୟାରେ ନିମଗ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସ୍ଥାନ ପ୍ରଜାପତିର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇ ନଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଇନ୍ଦ୍ରର।

ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ମାରୁତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁଵର୍ତତାମ୍ । ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ ପରିଚର୍ଯାନୁଵର୍ତତାମ୍॥୪୯.

ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମାରୁତ; ସେବାରେ ନିମଗ୍ନ ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ସ୍ଥାନ ଗାନ୍ଧର୍ବ।

ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣାମୃଷୀଣାମୂର୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍ । ସ୍ମୃତଂ ତେଷାନ୍ତୁ ଯତ୍ ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଗୁରୁଵାସିନାମ୍॥୪୯.

ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେତା ଋଷିଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ବସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଟି।

ସପ୍ତର୍ଷୋଣାନ୍ତୁ ଯତ୍ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ମୃତଂ ତଦ୍ଵୈ ଵନୌକସାମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ନ୍ଯାସିନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କ୍ଷଯମ୍ । ଯୋଗିନାମମୃତଂ ସ୍ଥାନମିତି ଵୈ ସ୍ଥାନକଲ୍ପନା॥୪୯.

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଅଟି ବନବାସୀଙ୍କ; ପ୍ରଜାପତିର ସ୍ଥାନ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ, ବ୍ରହ୍ମର ନିବାସ ନ୍ୟାସୀଙ୍କ, ଅମୃତ ସ୍ଥାନ ଯୋଗୀଙ୍କ—ଏହିପରି ସ୍ଥାନଗୁଡିକର ବ୍ୟବସ୍ଥା।

46(43) ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିରୁଵାଚ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵଣ୍ଡସମ୍ଭୂତିର୍ଯଥାଵତ୍ କଥିତା ମମ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜନ୍ମ ତଥା ଚୋକ୍ତଂ ମହାତ୍ମନଃ॥୪୬.

କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆପଣ ମୋତେ ଡିଂଡାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି।

ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ତ୍ଵତ୍ତୋ ଭୃଗୁକୁଲୋଦ୍ଭଵ । ଯଦାନ ସୃଷ୍ଟିର୍ଭୂତାନାମସ୍ତି କିନ୍ନୁ ନ ଚାସ୍ତି ଵା । କାଲେ ଵୈ ପ୍ରଲଯସ୍ଯାନ୍ତେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନୁପସଂହୃତେ॥୪୬.

ଭୃଗୁକୁଳର ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ବିଷୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ: ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଲୟ ହେବା ପରେ, ଭୂତମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଅଛି କି ନାହିଁ?

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ଯଦା ତୁ ପ୍ରକୃତୌ ଯାତି ଲଯଂ ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ତଦୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରାକୃତୋଽଯଂ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରଃ॥୪୬.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହେଉଛି, ତାହାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ଭାବରେ କହନ୍ତି।

ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତେଵ୍ଯକ୍ତେ ଵିକାରେ ପ୍ରତିସଂହୃତେ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚୈଵ ସାଧର୍ମ୍ଯେଣାଵତିଷ୍ଠତଃ॥୪୬.

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଲୟ ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଏକାଠି ନିଜ ଗୁଣରେ ବସିଥାନ୍ତି।

ତଦା ତମଶ୍ଚ ସତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ସମତ୍ଵେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ଅନୁଦ୍ରିକ୍ତାଵନୂନୌ ଚ ତତ୍ପ୍ରୋତୌ ଚ ପରସ୍ପରମ୍॥୪୬.

ସେ ସମୟରେ ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସମତାରେ ଅଟି, କିଛି ଅଧିକ ନାହିଁ, କିଛି କମ ନାହିଁ; ଦୁଇଟି ଏକାଠି ଗୁଞ୍ଜି ରହିଛି।

ତିଲେଷୁ ଵା ଯଥା ତୈଲଂ ଘୃତଂ ପଯସି ଵା ସ୍ଥିତମ୍ । ତଥା ତମସି ସତ୍ତ୍ଵେ ଚ ରଜୋଽପ୍ଯନୁସୃତଂ ସ୍ଥିତମ୍॥୪୬.

ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ଓ ଦୁଧରେ ଘି ଥାଏ, ସେପରି ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ରଜସ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ରହିଥାଏ।

ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯାଵଦାଯୁଷୋ ଦ୍ଵିପରାର୍ଧିକମ୍ । ତାଵଦ୍ଦିନଂ ପରେଶସ୍ଯ ତତ୍ସମା ସଂଯମେ ନିଶା॥୪୬.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଏକ ଦିନ ଅଟି; ଏହି ସମାନ ସମୟ ପ୍ରଳୟରେ ତାଙ୍କର ରାତି ଅଟି।

ଅହର୍ମୁଖେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଜଗଦାଦିରନାଦିମାନ୍ । ସର୍ଵହେତୁରଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ପରଃ କୋଽପ୍ଯପରକ୍ରିଯଃ॥୪୬.

ଅହରାରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଦି ଓ ଆଦିହୀନ ଉତ୍ସ ଜାଗିଉଠି, ସେ ସମସ୍ତର କାରଣ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୁହେଁ।

ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଵିଶ୍ଯାଶୁ ଜଗତ୍ପତିଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଯୋଗେନ ପରେଣ ପରମେଶ୍ଵରଃ॥୪୬.

ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଭିତରକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୁହିଁକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ; ସେ ପରମେଶ୍ୱର ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ଯଥା ମଦୋ ନଵସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯଥା ଵା ମାଧଵାନିଲଃ । ଅନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ କ୍ଷୋଭାଯ ତଥାସୌ ଯୋଗମୂର୍ତିମାନ୍॥୪୬.

ଯେପରି ନୂତନ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମନରେ ମଦ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଶାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ପବନ ଆସି ଚଞ୍ଚଳତା ଆଣେ, ସେପରି ସେ ଯୋଗର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।

ପ୍ରଧାନେ କ୍ଷୋଭ୍ଯମାନେ ତୁ ସ ଦେଵୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ । ସମୁତ୍ପନ୍ନୋଽଣ୍ଡକୋଷସ୍ଥୋ ଯଥା ତେ କଥିତଂ ମଯା॥୪୬.

ଏହିପରି ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ ଦେବତା, ଯେଉଁଠିକି ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେଇ କୋସ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

ସ ଏଵ କ୍ଷୋଭକଃ ପୂର୍ଵଂ ସ କ୍ଷୋଭ୍ଯଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପତିଃ । ସ ସଙ୍କୋଚଵିକାଶାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେଽପି ଚ ସ୍ଥିତଃ॥୪୬.

ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ତେଜନା କରିଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରକୃତିର ନାଥ ଭାବେ, ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି।