ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଯାଃ ଶାଖାଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୂର୍ଵମାସନ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତା ଏଵ ଶାଖା ଗେହାନାଂ ଶାଲାତ୍ଵଂ ତେନ ତାସୁ ତତ୍॥୪୯.

ଯେଉଁ ଶାଖାଗୁଡିକ ପୂର୍ବରୁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଥିଲା, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେଗୁଡିକ ଏବେ ଘରର ଶାଖା ହେଇଗଲା; ଏହିପରି ଏହାର ଲକଡ଼ିର ଗୁଣ ଆସିଗଲା।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତନ୍ତେ ଵାର୍ତୋପାଯମଚିନ୍ତଯନ୍ । ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵଶେଷତଃ॥୪୯.

ପରସ୍ପର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ନଷ୍ଟ ହେଇ, ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଚାର କରିଲେ; ମଧୁ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା।

ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲାସ୍ତା ଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ତତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୌ ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାମୁଖେ ତଦା॥୪୯.

ବିଷାଦରେ ଭରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଖୁଦାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ତାପରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳତା ଆସିଲା।

ଵାର୍ତାସ୍ଵସାଧିତା ହ୍ଯନ୍ଯା ଵୃଷ୍ଟିସ୍ତାସାଂ ନିକାମତଃ । ତାସାଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁଦକାନୀହ ଯାନି ନିମ୍ନଗତାନି ଵୈ॥୪୯.

ଅନ୍ୟ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଫଳ ହେଲାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ହେଲା; ସେହି ବର୍ଷାରୁ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଜଳ ଆସିଗଲା।

ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଵରୁଦ୍ଧୈରଭଵତ୍ ସ୍ତ୍ରୋତଃ ଖାତାନି ନିମ୍ନଗାଃ । ଯେ ପୁରସ୍ତାଦପାଂ ସ୍ତୋକା ଆପନ୍ନାଃ ପୃଥିଵୀତଲେ॥୪୯.

ବର୍ଷାରେ ଝରଣାଗୁଡିକ ଅଟକିଗଲା, ତେଣୁ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ନଳିକା ତିଆରି ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆସିଥିଲା।

ତତୋ ଭୂମେଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଦୋଷଧ୍ଯସ୍ତାସ୍ତଦା ଭଵନ୍ । ଅଫାଲକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାନୁପ୍ତା ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

ତାପରେ, ପୃଥିବୀର ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର, ଚାରିଦିନ ଦିନରେ ଚାଷ କରାଯାଇନଥିବା ଚୌଦ ଧରଣର ଉଦ୍ଭିଦ ଉଗିଲା।

ଋତୁପୁଷ୍ପଫଲାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷା ଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵସ୍ତୁ ତ୍ରେତାଯାମାଦ୍ଯୋଽଯମୌଷଧସ୍ଯ ତୁ॥୪୯.

ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକଟ ହେବା।

ତେନୌଷଧେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ମୁନେ । ରାଗଲୋଭୌ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାକସ୍ମିକୌ ତଦା॥୪୯.

ସେହି ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ, ମୁନି; କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉପଜିଗଲା।

ତତସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗ୍ଵହ୍ଣନ୍ତ ନଦୀକ୍ଷେତ୍ରାଣି ପର୍ଵତାନ୍ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମୌଷଧୀଶ୍ଚୈଵମାତ୍ମନ୍ଯାଯାଦ୍ଯଥାବଲମ୍॥୪୯.

ଏହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତିରେ, ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଓ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଆପଣା ଶକ୍ତି ଓ ସାଧ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ନିଜ କରିନେଲେ।

ତେନ ଦୋଷେଣ ତା ନେଶୁରୌଷଧ୍ଯୋ ମିଷତାଂ ଦ୍ଵିଜ । ଅଗ୍ରସଦ୍ ଭୂର୍ଯୁଗପତ୍ତାସ୍ତଦୌଷଧ୍ଯୋ ମହାମତେ॥୪୯.

ଏହି ଦୁଷ୍ଟତାରେ, ଦ୍ୱିଜ, ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉଗିପାରିଲେନି; ଅନେକ ଉଦ୍ଭିଦ ଏକାସାଥି ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା, ମହାମତି।

ପୁନସ୍ତାସୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟାସୁ ଵିଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତାଃ ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଃ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍॥୪୯.

ପୁନଃ ସେଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଖୁଦାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।

ସ ଚାପି ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦା ଗ୍ରସ୍ତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ଵତ୍ସଂ କୃତ୍ଵା ସୁମେରୁନ୍ତୁ ଦୁଦୋହ ଭଗଵାନ୍ ଵିଭୁଃ॥୪୯.

ସେ, ସଠିକ ଭାବେ ବୁଝି, ପୃଥିବୀ ନଷ୍ଟ ହେଇଥିବା ଦେଖି, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ବଛା କରି, ଭଗବାନ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁହିଲେ।

ଦୁଗ୍ଧେଯଂ ଗୌସ୍ତଦା ତେନ ଶସ୍ଯାନି ପୃଥିଵୀତଲେ । ଜଜ୍ଞିରେ ତାନି ବୀଜାନି ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାସ୍ତୁ ତାଃ ପୁନଃ॥୪୯.

ଏପରି ଭାବେ, ଭଗବାନ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁହିଲେ, ତେଣୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧାନ ଉପଜିଲା; ଏହି ବିଜଗୁଡିକ, ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର, ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତା ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶା ସ୍ମୃତାଃ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଫଳ ପାକିବା ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ସତର ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିବା କଥା ଯାଞ୍ଚିତ; ଧାନ, ଜାଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗଵୋ ହ୍ଯୁଦାରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସଚୀନକାଃ । ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲତ୍ଥକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଦୂଷ, ଚୀନକ; ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ।

ଆଢକାଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାନ୍ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ଜାତଯଃ ପୁରା॥୪୯.

ଅଢ଼କ ଓ ଚଣା, ସତର ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିବା କଥା; ଏହି ଭାବରେ ଏଗୁଡିକ ପୁରାତନ ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର।

ଓଷଧ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଚୌଦ ଧରଣର ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଧାନ, ଜାଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲତ୍ଥକାଃ । ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରା ଯତ୍ତିଲା ସଗଵେଧୁକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ ଅଟି, କୁଲଥ ଅଷ୍ଟମ ହେଲା; ଏହା ପରେ ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ଯବ, ତିଳ ଓ ଗବେଧୁକ ଆସିଛି।

କୁରୁଵିନ୍ଦା ମର୍କଟକାସ୍ତଥା ଵେଣୁଯଵାଶ୍ଚ ଯେ । ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

କୁରୁବିନ୍ଦ, ମର୍କଟକ ଓ ବେଣୁଯବ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ଚଉଦ ଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜା ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।

ଯଦା ପ୍ରସୃଷ୍ଟା ଓଷଧ୍ଯୋ ନ ପ୍ରରୋହନ୍ତି ତାଃ ପୁନଃ । ତତଃ ସ ତାସାଂ ଵୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଵାର୍ତୋପାଯଞ୍ଚକାର ହ॥୪୯.

ଏହି ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡିକ ଚାଷ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ପୁନି ଉଗୁ ନଥାଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାଷ ପ୍ରଣାଳୀ ଆବିଷ୍କାର କଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ଭଗଵାନ୍ ହସ୍ତସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ କର୍ମଜାମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତ୍ଯଥୌଷଧ୍ଯଃ କୃଷ୍ଟପଚ୍ଯାସ୍ତୁ ଜଜ୍ଞିରେ॥୪୯.

ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ହସ୍ତଦ୍ୱାରା କାମ କରିବା ଉପାୟ ଦେଲେ; ଏହା ପରେ ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡିକ ଚାଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

ସଂସିଦ୍ଧାଯାନ୍ତୁ ଵାର୍ତାଯାଂ ତତସ୍ତାସାଂ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ମର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାଗୁଣମ୍॥୪୯.

ଚାଷ ସଫଳ ହେଲା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡିକ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଓ ଯଥାଗୁଣ ମର୍ୟାଦା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

ଵର୍ଣାନାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ଧର୍ମାନ୍ ଧର୍ମଭୃତାଂଵର । ଲୋକାନାଂ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ସମ୍ଯଗ୍ଧର୍ମାର୍ଥପାଲିନାମ୍॥୪୯.

ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ, ଏହି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସ୍ମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ କ୍ରିଯାଵତାମ୍ । ସ୍ଥାନମୈନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ସଂଗ୍ରାମେଷ୍ଵପଲାଯିନାମ୍॥୪୯.

କ୍ରିୟାରେ ନିମଗ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସ୍ଥାନ ପ୍ରଜାପତିର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇ ନଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଇନ୍ଦ୍ରର।

ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ମାରୁତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁଵର୍ତତାମ୍ । ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ ପରିଚର୍ଯାନୁଵର୍ତତାମ୍॥୪୯.

ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମାରୁତ; ସେବାରେ ନିମଗ୍ନ ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ସ୍ଥାନ ଗାନ୍ଧର୍ବ।

ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣାମୃଷୀଣାମୂର୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍ । ସ୍ମୃତଂ ତେଷାନ୍ତୁ ଯତ୍ ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଗୁରୁଵାସିନାମ୍॥୪୯.

ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେତା ଋଷିଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ବସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଟି।

ସପ୍ତର୍ଷୋଣାନ୍ତୁ ଯତ୍ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ମୃତଂ ତଦ୍ଵୈ ଵନୌକସାମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ନ୍ଯାସିନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କ୍ଷଯମ୍ । ଯୋଗିନାମମୃତଂ ସ୍ଥାନମିତି ଵୈ ସ୍ଥାନକଲ୍ପନା॥୪୯.

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଅଟି ବନବାସୀଙ୍କ; ପ୍ରଜାପତିର ସ୍ଥାନ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ, ବ୍ରହ୍ମର ନିବାସ ନ୍ୟାସୀଙ୍କ, ଅମୃତ ସ୍ଥାନ ଯୋଗୀଙ୍କ—ଏହିପରି ସ୍ଥାନଗୁଡିକର ବ୍ୟବସ୍ଥା।

46(43) ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିରୁଵାଚ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵଣ୍ଡସମ୍ଭୂତିର୍ଯଥାଵତ୍ କଥିତା ମମ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜନ୍ମ ତଥା ଚୋକ୍ତଂ ମହାତ୍ମନଃ॥୪୬.

କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆପଣ ମୋତେ ଡିଂଡାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି।

ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ତ୍ଵତ୍ତୋ ଭୃଗୁକୁଲୋଦ୍ଭଵ । ଯଦାନ ସୃଷ୍ଟିର୍ଭୂତାନାମସ୍ତି କିନ୍ନୁ ନ ଚାସ୍ତି ଵା । କାଲେ ଵୈ ପ୍ରଲଯସ୍ଯାନ୍ତେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନୁପସଂହୃତେ॥୪୬.

ଭୃଗୁକୁଳର ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ବିଷୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ: ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଲୟ ହେବା ପରେ, ଭୂତମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଅଛି କି ନାହିଁ?