ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଯୋଜନାର୍ଧାର୍ଧଵିଷ୍କମ୍ଭମଷ୍ଟଭାଗାଯତଂ ପୁରମ୍ । ପ୍ରାଗୁଦକ୍ପ୍ରଵଣଂ ଶସ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧଵଂଶବହିର୍ଗମମ୍॥୪୯.

ଏକ ପୁରର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନ, ଲମ୍ବର ଅଠ ଭାଗ ଚଉଡ଼ି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଝାଡ଼ି ଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବାହାର ଦ୍ୱାର।

ତଦର୍ଧେନ ତଥା ଖେଟଂ ତତ୍ପାଦେନ ଚ କର୍ଵଟମ୍ । ନ୍ଯୂନଂ ଦ୍ରୋଣୀମୁଖଂ ତସ୍ମାଦନ୍ତଭାଗେନ ଚୋଚ୍ଯତେ॥୪୯.

ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପରେ ଖେଟ, ଚଉଥା ଭାଗରେ କର୍ବଟ, ଡ୍ରୋଣୀମୁଖ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କମ୍, ଏହାର ଅନ୍ତ ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ।

ପ୍ରାକାରପରିଖାହୀନାଂ ପୁରଂ ଖର୍ଵଟମୁଚ୍ଯତେ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାନ୍ଯନ୍ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତଭୁକ୍ତିମତ୍॥୪୯.

ପ୍ରାକାର ଓ ପରିଖା ନଥିବା ପୁର କିମ୍ବା କର୍ବଟକୁ ଖର୍ବଟ ଡାକାଯାଏ; ଶାଖାନଗର ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସାମନ୍ତ ଓ ଭୂମିଧର ରହନ୍ତି।

ତଥା ଶୂଦ୍ରଜନପ୍ରାଯାଃ ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିକୃଷୀବଲାଃ । କ୍ଷେତ୍ରୋପଭୋଗ୍ଯଭୂମଧ୍ଯେ ଵସତିର୍ଗ୍ରାମସଂଜ୍ଞିତା॥୪୯.

ଏହିପରି ଗାଁ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବସିଥିବା, ନିଜେ ଧନୀ ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ଚାଷ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ଗ୍ରାମ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।

ଅନ୍ଯସ୍ମାନ୍ନଗରାଦେର୍ଯା କାର୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମାନଵୈଃ । କ୍ରିଯତେ ଵସତିଃ ସା ଵୈ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵସତିର୍ନରୈଃ॥୪୯.

ନଗର ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ତିଆରି କଲେ, ସେହି ବସତିକୁ ନରମାନେ ବସତି ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଦୁଷ୍ଟପ୍ରାଯୋ ଵିନା କ୍ଷେତ୍ରୈଃ ପରଭୂମିଚରୋ ବଲୀ । ଗ୍ରାମ ଏଵ ଦ୍ରମୀସଂଜ୍ଞୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭସଂଶ୍ରଯଃ॥୪୯.

ଏକ ଦ୍ରମୀ ନାମକ ବସତି, ଅଧିକାଂଶ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବସିଥିବା, କ୍ଷେତ୍ର ନଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ।

ଶକଟାରୂଢଭାଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଗୋପାଲୈର୍ଵିପଣଂ ଵିନା । ଗୋସମୂହୈସ୍ତଥା ଘୋଷୋ ଯତ୍ରେଚ୍ଛାଭୂମିକେତନଃ॥୪୯.

ଗୋପାଳମାନେ ଗଡ଼ିରେ ସାମଗ୍ରୀ ରଖି, ବିପଣି ନଥିବା, ଗୋମାନ୍ୟ ଦେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭୂମିରେ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠାକୁ ଘୋଷ ଡାକାଯାଏ।

ତ ଏଵଂ ନଗରାଦୀଂସ୍ତୁ କୃତ୍ଵା ଵାସାର୍ଥମାତ୍ମନଃ । ନିକେତନାନି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରୁରାଵସଥାଯ ଵୈ॥୪୯.

ଏପରି ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ବସତି ତିଆରି କରି, ନିଜ ରହିବା ପାଇଁ, ଦୁଇ ଦୁଇ ପରିବାର ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ଗୃହାକାରା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତେଷାମାସନ୍ନହୀରୁହାଃ । ତଥା ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରୁର୍ଵେଶ୍ମାନି ତାଃ ପ୍ରଜାଃ॥୪୯.

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଘର ଗଛ ନିକଟରେ ତିଆରି ହୁଏ, ସେମାନେ ଏହି ସବୁକୁ ମନେ ରଖି, ଏହିପରି ଘର ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ଵୃକ୍ଷସ୍ଯୈଵଙ୍ଗତାଃ ଶାଖାସ୍ତଥୈଵଞ୍ଚାପରୀ ଗତାଃ । ନତାଶ୍ଚୈଵୋନ୍ନତାଶ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵଚ୍ଛାଖାଃ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ॥୪୯.

ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକ ଯେପରି ଅନେକ ଦିଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, କେତେ ଉପରକୁ ଯାଏ, କେତେ ତଳକୁ ଯାଏ, ସେହିପରି ଏଠି ଶାଖାଗୁଡିକୁ ବିବର୍ଣ୍ତି କରାଯାଇଛି।

ଯାଃ ଶାଖାଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୂର୍ଵମାସନ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତା ଏଵ ଶାଖା ଗେହାନାଂ ଶାଲାତ୍ଵଂ ତେନ ତାସୁ ତତ୍॥୪୯.

ଯେଉଁ ଶାଖାଗୁଡିକ ପୂର୍ବରୁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଥିଲା, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେଗୁଡିକ ଏବେ ଘରର ଶାଖା ହେଇଗଲା; ଏହିପରି ଏହାର ଲକଡ଼ିର ଗୁଣ ଆସିଗଲା।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତନ୍ତେ ଵାର୍ତୋପାଯମଚିନ୍ତଯନ୍ । ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵଶେଷତଃ॥୪୯.

ପରସ୍ପର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ନଷ୍ଟ ହେଇ, ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଚାର କରିଲେ; ମଧୁ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା।

ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲାସ୍ତା ଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ତତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୌ ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାମୁଖେ ତଦା॥୪୯.

ବିଷାଦରେ ଭରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଖୁଦାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ତାପରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳତା ଆସିଲା।

ଵାର୍ତାସ୍ଵସାଧିତା ହ୍ଯନ୍ଯା ଵୃଷ୍ଟିସ୍ତାସାଂ ନିକାମତଃ । ତାସାଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁଦକାନୀହ ଯାନି ନିମ୍ନଗତାନି ଵୈ॥୪୯.

ଅନ୍ୟ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଫଳ ହେଲାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ହେଲା; ସେହି ବର୍ଷାରୁ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଜଳ ଆସିଗଲା।

ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଵରୁଦ୍ଧୈରଭଵତ୍ ସ୍ତ୍ରୋତଃ ଖାତାନି ନିମ୍ନଗାଃ । ଯେ ପୁରସ୍ତାଦପାଂ ସ୍ତୋକା ଆପନ୍ନାଃ ପୃଥିଵୀତଲେ॥୪୯.

ବର୍ଷାରେ ଝରଣାଗୁଡିକ ଅଟକିଗଲା, ତେଣୁ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ନଳିକା ତିଆରି ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆସିଥିଲା।

ତତୋ ଭୂମେଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଦୋଷଧ୍ଯସ୍ତାସ୍ତଦା ଭଵନ୍ । ଅଫାଲକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାନୁପ୍ତା ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

ତାପରେ, ପୃଥିବୀର ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର, ଚାରିଦିନ ଦିନରେ ଚାଷ କରାଯାଇନଥିବା ଚୌଦ ଧରଣର ଉଦ୍ଭିଦ ଉଗିଲା।

ଋତୁପୁଷ୍ପଫଲାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷା ଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵସ୍ତୁ ତ୍ରେତାଯାମାଦ୍ଯୋଽଯମୌଷଧସ୍ଯ ତୁ॥୪୯.

ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକଟ ହେବା।

ତେନୌଷଧେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ମୁନେ । ରାଗଲୋଭୌ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାକସ୍ମିକୌ ତଦା॥୪୯.

ସେହି ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ, ମୁନି; କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉପଜିଗଲା।

ତତସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗ୍ଵହ୍ଣନ୍ତ ନଦୀକ୍ଷେତ୍ରାଣି ପର୍ଵତାନ୍ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମୌଷଧୀଶ୍ଚୈଵମାତ୍ମନ୍ଯାଯାଦ୍ଯଥାବଲମ୍॥୪୯.

ଏହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତିରେ, ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଓ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଆପଣା ଶକ୍ତି ଓ ସାଧ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ନିଜ କରିନେଲେ।

ତେନ ଦୋଷେଣ ତା ନେଶୁରୌଷଧ୍ଯୋ ମିଷତାଂ ଦ୍ଵିଜ । ଅଗ୍ରସଦ୍ ଭୂର୍ଯୁଗପତ୍ତାସ୍ତଦୌଷଧ୍ଯୋ ମହାମତେ॥୪୯.

ଏହି ଦୁଷ୍ଟତାରେ, ଦ୍ୱିଜ, ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉଗିପାରିଲେନି; ଅନେକ ଉଦ୍ଭିଦ ଏକାସାଥି ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା, ମହାମତି।

ପୁନସ୍ତାସୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟାସୁ ଵିଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତାଃ ପୁନଃ ପ୍ରଜାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଃ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍॥୪୯.

ପୁନଃ ସେଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଖୁଦାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।

ସ ଚାପି ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦା ଗ୍ରସ୍ତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ । ଵତ୍ସଂ କୃତ୍ଵା ସୁମେରୁନ୍ତୁ ଦୁଦୋହ ଭଗଵାନ୍ ଵିଭୁଃ॥୪୯.

ସେ, ସଠିକ ଭାବେ ବୁଝି, ପୃଥିବୀ ନଷ୍ଟ ହେଇଥିବା ଦେଖି, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ବଛା କରି, ଭଗବାନ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁହିଲେ।

ଦୁଗ୍ଧେଯଂ ଗୌସ୍ତଦା ତେନ ଶସ୍ଯାନି ପୃଥିଵୀତଲେ । ଜଜ୍ଞିରେ ତାନି ବୀଜାନି ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାସ୍ତୁ ତାଃ ପୁନଃ॥୪୯.

ଏପରି ଭାବେ, ଭଗବାନ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁହିଲେ, ତେଣୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧାନ ଉପଜିଲା; ଏହି ବିଜଗୁଡିକ, ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର, ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତା ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶା ସ୍ମୃତାଃ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଫଳ ପାକିବା ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ସତର ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିବା କଥା ଯାଞ୍ଚିତ; ଧାନ, ଜାଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗଵୋ ହ୍ଯୁଦାରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସଚୀନକାଃ । ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲତ୍ଥକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଦୂଷ, ଚୀନକ; ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ।

ଆଢକାଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଗଣାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାନ୍ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ଜାତଯଃ ପୁରା॥୪୯.

ଅଢ଼କ ଓ ଚଣା, ସତର ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିବା କଥା; ଏହି ଭାବରେ ଏଗୁଡିକ ପୁରାତନ ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର।

ଓଷଧ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ॥୪୯.

ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଚୌଦ ଧରଣର ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଧାନ, ଜାଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲତ୍ଥକାଃ । ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରା ଯତ୍ତିଲା ସଗଵେଧୁକାଃ॥୪୯.

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ ଅଟି, କୁଲଥ ଅଷ୍ଟମ ହେଲା; ଏହା ପରେ ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ଯବ, ତିଳ ଓ ଗବେଧୁକ ଆସିଛି।

କୁରୁଵିନ୍ଦା ମର୍କଟକାସ୍ତଥା ଵେଣୁଯଵାଶ୍ଚ ଯେ । ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

କୁରୁବିନ୍ଦ, ମର୍କଟକ ଓ ବେଣୁଯବ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ଚଉଦ ଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜା ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।