ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ତତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନ୍ଯଜାଯନ୍ତେ ଶୀତୋଷ୍ଣକ୍ଷୁନ୍ମୁଖାନି ଵୈ । ତାସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତାର୍ଥଂ ଚକ୍ରୁଃ ପୂର୍ଵଂ ପୁରାଣି ତୁ॥୪୯.

ତାପରେ ଶୀତ-ଗରମ, ଭୋକ ଓ ଏପରି ଦୁଇଟି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତି ଆସିଲା। ସେମାନେ ସେହି ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଘର ବନେଇଲେ।

ମରୁଧନ୍ଵଷୁ ଦୁର୍ଗେଷୁ ପର୍ଵତେଷୁ ଦରୀଷୁ ଚ । ସଂଶ୍ରଯନ୍ତି ଚ ଦୁର୍ଗାଣି ଵାର୍କ୍ଷଂ ପାର୍ଵତମୌଦକମ୍॥୪୯.

ବିଆବାନ, ଦୁର୍ଗ, ପାହାଡ଼ ଓ ଗୁହାରେ ସେମାନେ ଦୁର୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ—ଏହି ଦୁର୍ଗ କେବେ ଜଙ୍ଗଲରେ, କେବେ ପାହାଡ଼ରେ, କେବେ ଜଳ ଉପରେ ଥିଲା।

କୃତ୍ରିମଞ୍ଚ ତଥା ଦୁର୍ଗଂ ମିତ୍ଵା ମିତ୍ଵାତ୍ମନୋ।ଙ୍ଗୁଲୈଃ । ମାନାର୍ଥାନି ପ୍ରମାଣାନି ତାସ୍ତୁ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ॥୪୯.

ସେମାନେ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମାପି, ନିଜ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହି ମାପ ଓ ମାନ ଆଗରୁ ଯେପରି ରଖିଥିଲେ, ସେହିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ।

ପରମାଣୁଃ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତ୍ରଷରେଣୁର୍ମହୀରଜଃ । ବାଲାଗ୍ରଞ୍ଚୈଵ ଲିକ୍ଷାଂ ଚ ଯୂକାଂ ଚାଥ ଯଵୋଦରମ୍॥୪୯.

ପରମାଣୁ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣ, ତାପରେ ଧୂଳି କଣ, ପୃଥିବୀ ଧୂଳି, ଚୁଲିର ଟିପ, ଚିଉଁ, ଯୁକା ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯବ ଦାନା।

କ୍ରମାଦଷ୍ଟଗୁଣାନ୍ଯାହୁର୍ଯଵାନଷ୍ଟୌ ତଥାଙ୍ଗୁଲମ୍ । ଷଡଙ୍ଗୁଲଂ ପଦଂ ତଚ୍ଚ ଵିତସ୍ତିର୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍॥୪୯.

ପ୍ରତିଟି ମାପ ପୂର୍ବ ମାପର ଏଠାରେ ଅଠ ଗୁଣା; ଅଠ ଯବ ଦାନା ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳି, ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଳି ଏକ ପଦ, ଦୁଇ ପଦ ଏକ ବିତସ୍ତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଦ୍ଵେ ଵିତସ୍ତୀ ତଥା ହସ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯତୀର୍ଥାଦିଵେଷ୍ଟନଃ । ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ନାଡିକାର୍ଯୁଗମେଵ ଚ॥୪୯.

ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ଏକ ହସ୍ତ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ତୀର୍ଥରୁ ଅଙ୍ଗୁଳି ଟିପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପାଯାଏ; ଚାରି ହସ୍ତ ଏକ ଧନୁ, ଏକ ଦଣ୍ଡ ଓ ଏକ ନାଡିକା ମାପ।

ଧନୁଷାଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଗଵ୍ଯୂତିସ୍ତଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପ୍ରୋକ୍ତଞ୍ଚ ଯୋଜଵନଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ସଂଖ୍ଯାନାର୍ଥମିଦଂ ପରମ୍॥୪୯.

ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁ ଏକ ଗବ୍ୟୁତି, ଚାରି ଗୁଣା ହେଲେ ଏକ ଯୋଜନ; ଏହି ମାପକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାପ ଭାବରେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଣାମଥ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ସ୍ଵସମୁତ୍ଥାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ । ଚତୁର୍ଥଂ କୃତ୍ରିମଂ ଦୁର୍ଗଂ ତେ ଚକ୍ରୁର୍ଯତ୍ନତସ୍ତୁ ଵୈ॥୪୯.

ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚଉଥା ଦୁର୍ଗ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ପୁରଞ୍ଚ ଖେଟକଞ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦ୍ରୋଣୀମୁଖଂ ଦ୍ଵିଜ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାପି ତଥା କର୍ଵଟକଂ ଦ୍ରମୀ॥୪୯.

ପୁର, ଖେଟ, ଡ୍ରୋଣୀମୁଖ, ଶାଖାନଗର ଓ କର୍ବଟ ଏହିପରି ନଗର ଓ ଛୋଟ ଗାଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ଗ୍ରାମଂ ସଘୋଷଵିନ୍ଯାସଂ ତେଷୁ ଚାଵସଥାନ୍ ପୃଥକ୍ । ସୋତ୍ସେଧଵପ୍ରକାରଞ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପରିଖାଵୃତମ୍॥୪୯.

ଗାଁ, ଗୋଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏହାର ଭିତରେ ଅଲଗା ଘର, ଉଚ୍ଚ ତଟବନ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖାଲି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା।

ଯୋଜନାର୍ଧାର୍ଧଵିଷ୍କମ୍ଭମଷ୍ଟଭାଗାଯତଂ ପୁରମ୍ । ପ୍ରାଗୁଦକ୍ପ୍ରଵଣଂ ଶସ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧଵଂଶବହିର୍ଗମମ୍॥୪୯.

ଏକ ପୁରର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନ, ଲମ୍ବର ଅଠ ଭାଗ ଚଉଡ଼ି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଝାଡ଼ି ଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବାହାର ଦ୍ୱାର।

ତଦର୍ଧେନ ତଥା ଖେଟଂ ତତ୍ପାଦେନ ଚ କର୍ଵଟମ୍ । ନ୍ଯୂନଂ ଦ୍ରୋଣୀମୁଖଂ ତସ୍ମାଦନ୍ତଭାଗେନ ଚୋଚ୍ଯତେ॥୪୯.

ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପରେ ଖେଟ, ଚଉଥା ଭାଗରେ କର୍ବଟ, ଡ୍ରୋଣୀମୁଖ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କମ୍, ଏହାର ଅନ୍ତ ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ।

ପ୍ରାକାରପରିଖାହୀନାଂ ପୁରଂ ଖର୍ଵଟମୁଚ୍ଯତେ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାନ୍ଯନ୍ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତଭୁକ୍ତିମତ୍॥୪୯.

ପ୍ରାକାର ଓ ପରିଖା ନଥିବା ପୁର କିମ୍ବା କର୍ବଟକୁ ଖର୍ବଟ ଡାକାଯାଏ; ଶାଖାନଗର ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସାମନ୍ତ ଓ ଭୂମିଧର ରହନ୍ତି।

ତଥା ଶୂଦ୍ରଜନପ୍ରାଯାଃ ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିକୃଷୀବଲାଃ । କ୍ଷେତ୍ରୋପଭୋଗ୍ଯଭୂମଧ୍ଯେ ଵସତିର୍ଗ୍ରାମସଂଜ୍ଞିତା॥୪୯.

ଏହିପରି ଗାଁ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବସିଥିବା, ନିଜେ ଧନୀ ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ଚାଷ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ଗ୍ରାମ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।

ଅନ୍ଯସ୍ମାନ୍ନଗରାଦେର୍ଯା କାର୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମାନଵୈଃ । କ୍ରିଯତେ ଵସତିଃ ସା ଵୈ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵସତିର୍ନରୈଃ॥୪୯.

ନଗର ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ତିଆରି କଲେ, ସେହି ବସତିକୁ ନରମାନେ ବସତି ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଦୁଷ୍ଟପ୍ରାଯୋ ଵିନା କ୍ଷେତ୍ରୈଃ ପରଭୂମିଚରୋ ବଲୀ । ଗ୍ରାମ ଏଵ ଦ୍ରମୀସଂଜ୍ଞୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭସଂଶ୍ରଯଃ॥୪୯.

ଏକ ଦ୍ରମୀ ନାମକ ବସତି, ଅଧିକାଂଶ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବସିଥିବା, କ୍ଷେତ୍ର ନଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ।

ଶକଟାରୂଢଭାଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଗୋପାଲୈର୍ଵିପଣଂ ଵିନା । ଗୋସମୂହୈସ୍ତଥା ଘୋଷୋ ଯତ୍ରେଚ୍ଛାଭୂମିକେତନଃ॥୪୯.

ଗୋପାଳମାନେ ଗଡ଼ିରେ ସାମଗ୍ରୀ ରଖି, ବିପଣି ନଥିବା, ଗୋମାନ୍ୟ ଦେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭୂମିରେ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠାକୁ ଘୋଷ ଡାକାଯାଏ।

ତ ଏଵଂ ନଗରାଦୀଂସ୍ତୁ କୃତ୍ଵା ଵାସାର୍ଥମାତ୍ମନଃ । ନିକେତନାନି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରୁରାଵସଥାଯ ଵୈ॥୪୯.

ଏପରି ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ବସତି ତିଆରି କରି, ନିଜ ରହିବା ପାଇଁ, ଦୁଇ ଦୁଇ ପରିବାର ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ଗୃହାକାରା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତେଷାମାସନ୍ନହୀରୁହାଃ । ତଥା ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରୁର୍ଵେଶ୍ମାନି ତାଃ ପ୍ରଜାଃ॥୪୯.

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଘର ଗଛ ନିକଟରେ ତିଆରି ହୁଏ, ସେମାନେ ଏହି ସବୁକୁ ମନେ ରଖି, ଏହିପରି ଘର ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ଵୃକ୍ଷସ୍ଯୈଵଙ୍ଗତାଃ ଶାଖାସ୍ତଥୈଵଞ୍ଚାପରୀ ଗତାଃ । ନତାଶ୍ଚୈଵୋନ୍ନତାଶ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵଚ୍ଛାଖାଃ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ॥୪୯.

ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକ ଯେପରି ଅନେକ ଦିଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, କେତେ ଉପରକୁ ଯାଏ, କେତେ ତଳକୁ ଯାଏ, ସେହିପରି ଏଠି ଶାଖାଗୁଡିକୁ ବିବର୍ଣ୍ତି କରାଯାଇଛି।

ଯାଃ ଶାଖାଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୂର୍ଵମାସନ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତା ଏଵ ଶାଖା ଗେହାନାଂ ଶାଲାତ୍ଵଂ ତେନ ତାସୁ ତତ୍॥୪୯.

ଯେଉଁ ଶାଖାଗୁଡିକ ପୂର୍ବରୁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଥିଲା, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେଗୁଡିକ ଏବେ ଘରର ଶାଖା ହେଇଗଲା; ଏହିପରି ଏହାର ଲକଡ଼ିର ଗୁଣ ଆସିଗଲା।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତନ୍ତେ ଵାର୍ତୋପାଯମଚିନ୍ତଯନ୍ । ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵଶେଷତଃ॥୪୯.

ପରସ୍ପର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ନଷ୍ଟ ହେଇ, ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଚାର କରିଲେ; ମଧୁ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା।

ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲାସ୍ତା ଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ତତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୌ ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାମୁଖେ ତଦା॥୪୯.

ବିଷାଦରେ ଭରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଖୁଦାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ତାପରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳତା ଆସିଲା।

ଵାର୍ତାସ୍ଵସାଧିତା ହ୍ଯନ୍ଯା ଵୃଷ୍ଟିସ୍ତାସାଂ ନିକାମତଃ । ତାସାଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁଦକାନୀହ ଯାନି ନିମ୍ନଗତାନି ଵୈ॥୪୯.

ଅନ୍ୟ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଫଳ ହେଲାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ହେଲା; ସେହି ବର୍ଷାରୁ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଜଳ ଆସିଗଲା।

ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଵରୁଦ୍ଧୈରଭଵତ୍ ସ୍ତ୍ରୋତଃ ଖାତାନି ନିମ୍ନଗାଃ । ଯେ ପୁରସ୍ତାଦପାଂ ସ୍ତୋକା ଆପନ୍ନାଃ ପୃଥିଵୀତଲେ॥୪୯.

ବର୍ଷାରେ ଝରଣାଗୁଡିକ ଅଟକିଗଲା, ତେଣୁ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ନଳିକା ତିଆରି ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆସିଥିଲା।

ତତୋ ଭୂମେଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଦୋଷଧ୍ଯସ୍ତାସ୍ତଦା ଭଵନ୍ । ଅଫାଲକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାନୁପ୍ତା ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ॥୪୯.

ତାପରେ, ପୃଥିବୀର ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲର, ଚାରିଦିନ ଦିନରେ ଚାଷ କରାଯାଇନଥିବା ଚୌଦ ଧରଣର ଉଦ୍ଭିଦ ଉଗିଲା।

ଋତୁପୁଷ୍ପଫଲାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷା ଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵସ୍ତୁ ତ୍ରେତାଯାମାଦ୍ଯୋଽଯମୌଷଧସ୍ଯ ତୁ॥୪୯.

ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକଟ ହେବା।

ତେନୌଷଧେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ମୁନେ । ରାଗଲୋଭୌ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାକସ୍ମିକୌ ତଦା॥୪୯.

ସେହି ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ, ମୁନି; କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉପଜିଗଲା।

ତତସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗ୍ଵହ୍ଣନ୍ତ ନଦୀକ୍ଷେତ୍ରାଣି ପର୍ଵତାନ୍ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମୌଷଧୀଶ୍ଚୈଵମାତ୍ମନ୍ଯାଯାଦ୍ଯଥାବଲମ୍॥୪୯.

ଏହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତିରେ, ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଓ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଆପଣା ଶକ୍ତି ଓ ସାଧ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ନିଜ କରିନେଲେ।