ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ତତ୍ଵାରି ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଆଯୁଃ ପ୍ରମାଣଂ ଜୀଵନ୍ତି ନ ଚ କ୍ଲେଶାଦ୍ଵିପତ୍ତଯଃ॥୪୯.

ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆୟୁଷ୍ୟ ନେଇ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ, ଏଉଁ ସମୟରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ବା ବିପଦ ନଥିଲା।

କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ପୁନଃ ସାଭୂତ୍ କ୍ଷିତିର୍ଭାଗ୍ଯେନ ସର୍ଵଶଃ । କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ନାଶମୁପଯାନ୍ତି ଯଥା ପ୍ରଜାଃ॥୪୯.

କେତେବେଳେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଭୂମି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏପରି ହୋଇଯାଉଥିଲା। ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ନଶ୍ୱର ହେଉଥିଲେ।

ତଥା ତାଃ କ୍ରମଶୋ ନାଶଂ ଜଗ୍ମୁଃ ସର୍ଵତ୍ର ସିଦ୍ଧଯଃ । ତାସୁ ସର୍ଵାସୁ ନଷ୍ଟାସୁ ନଭସଃ ପ୍ରଚ୍ଯୁତା ନରାଃ॥୪୯.

ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଶେ ଦେଶେ ଦୀରେ ଦୀରେ ନଶିଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ।

ପ୍ରାଯଶଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାସ୍ତେ ସଂଭୂତା ଗୃହସଂଜ୍ଞିତାଃ । ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୁପଭୋଗାଶ୍ଚ ତାସଂ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ॥୪୯.

ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ଘର ବୃକ୍ଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନରୁ ମିଳୁଥିଲା।

ଵର୍ତଯନ୍ତି ସ୍ମ ତେଭ୍ଯସ୍ତାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ତଦା । ତତଃ କାଲେନ ଵୈ ରାଗସ୍ତାସାମାକସ୍ମିକୋଽଭଵତ୍॥୪୯.

ସେମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ। ପରେ, ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ହଠାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ରାଗ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

ମାସି ମାସ୍ଯାର୍ତଵୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯା ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତିଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ରାଗୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯା ତତସ୍ତାସାଂ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତେ ଗୃହସଂଜ୍ଞିତାଃ॥୪୯.

ମାସ ପ୍ରତିମାସ ଋତୁ ଆସିଲେ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା। ରାଗ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସହିତ, ସେମାନଙ୍କ 'ଘର ବୃକ୍ଷ' ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘଟିଥିଲା।

ବ୍ରହ୍ମନ୍ନନ୍ଵପରେଷାନ୍ତୁ ପେତୁଃ ଶାଖା ମହୀରୁହାମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଫଲେଷ୍ଵାଭରଣାନି ଚ॥୪୯.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଶାଖା ଖସିଯାଉଥିଲା। ଫଳ ଭିତରେ ପୋଷାକ ଓ ଆଭୂଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା।

ତେଷ୍ଵେଵ ଜାଯତେ ତେଷାଂ ଗନ୍ଧଵର୍ଣରସାନ୍ଵିତମ୍ । ଅମାକ୍ଷିକଂ ମାହଵୀର୍ଯଂ ପୁଟକେ ପୁଟକେ ମଧୁ॥୪୯.

ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ ଓ ରସ ଥିବା ମଧୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅମୂଳା ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁହାରେ ମିଳୁଥିଲା।

ତେନ ଵା ଵର୍ତଯନ୍ତି ସ୍ମ ମୁଖେ ତ୍ରେଯାଯୁଗସ୍ଯ ଵୈ । ତତଃ କାଲାନ୍ତରେଣୈଵ ପୁନର୍ଲୋଭାନ୍ଵିତାସ୍ତୁ ତାଃ॥୪୯.

ସେହି ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ। ପରେ, ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ସେମାନେ ପୁଣି ଲୋଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗୃହ୍ଣନ୍ତ ମମତ୍ଵାଵିଷ୍ଟଚେତସଃ । ନେଶୁସ୍ତେନାପଚାରେଣ ତେଽପି ତାସାଂ ମହୀରୁହାଃ॥୪୯.

ସେମାନେ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଦାବି କରି ନେଲେ, ମନରେ ମମତା ଆସିଗଲା। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାରଣରୁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା।

ତତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନ୍ଯଜାଯନ୍ତେ ଶୀତୋଷ୍ଣକ୍ଷୁନ୍ମୁଖାନି ଵୈ । ତାସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତାର୍ଥଂ ଚକ୍ରୁଃ ପୂର୍ଵଂ ପୁରାଣି ତୁ॥୪୯.

ତାପରେ ଶୀତ-ଗରମ, ଭୋକ ଓ ଏପରି ଦୁଇଟି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତି ଆସିଲା। ସେମାନେ ସେହି ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଘର ବନେଇଲେ।

ମରୁଧନ୍ଵଷୁ ଦୁର୍ଗେଷୁ ପର୍ଵତେଷୁ ଦରୀଷୁ ଚ । ସଂଶ୍ରଯନ୍ତି ଚ ଦୁର୍ଗାଣି ଵାର୍କ୍ଷଂ ପାର୍ଵତମୌଦକମ୍॥୪୯.

ବିଆବାନ, ଦୁର୍ଗ, ପାହାଡ଼ ଓ ଗୁହାରେ ସେମାନେ ଦୁର୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ—ଏହି ଦୁର୍ଗ କେବେ ଜଙ୍ଗଲରେ, କେବେ ପାହାଡ଼ରେ, କେବେ ଜଳ ଉପରେ ଥିଲା।

କୃତ୍ରିମଞ୍ଚ ତଥା ଦୁର୍ଗଂ ମିତ୍ଵା ମିତ୍ଵାତ୍ମନୋ।ଙ୍ଗୁଲୈଃ । ମାନାର୍ଥାନି ପ୍ରମାଣାନି ତାସ୍ତୁ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ॥୪୯.

ସେମାନେ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମାପି, ନିଜ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହି ମାପ ଓ ମାନ ଆଗରୁ ଯେପରି ରଖିଥିଲେ, ସେହିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ।

ପରମାଣୁଃ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତ୍ରଷରେଣୁର୍ମହୀରଜଃ । ବାଲାଗ୍ରଞ୍ଚୈଵ ଲିକ୍ଷାଂ ଚ ଯୂକାଂ ଚାଥ ଯଵୋଦରମ୍॥୪୯.

ପରମାଣୁ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣ, ତାପରେ ଧୂଳି କଣ, ପୃଥିବୀ ଧୂଳି, ଚୁଲିର ଟିପ, ଚିଉଁ, ଯୁକା ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯବ ଦାନା।

କ୍ରମାଦଷ୍ଟଗୁଣାନ୍ଯାହୁର୍ଯଵାନଷ୍ଟୌ ତଥାଙ୍ଗୁଲମ୍ । ଷଡଙ୍ଗୁଲଂ ପଦଂ ତଚ୍ଚ ଵିତସ୍ତିର୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍॥୪୯.

ପ୍ରତିଟି ମାପ ପୂର୍ବ ମାପର ଏଠାରେ ଅଠ ଗୁଣା; ଅଠ ଯବ ଦାନା ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳି, ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଳି ଏକ ପଦ, ଦୁଇ ପଦ ଏକ ବିତସ୍ତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଦ୍ଵେ ଵିତସ୍ତୀ ତଥା ହସ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯତୀର୍ଥାଦିଵେଷ୍ଟନଃ । ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ନାଡିକାର୍ଯୁଗମେଵ ଚ॥୪୯.

ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ଏକ ହସ୍ତ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ତୀର୍ଥରୁ ଅଙ୍ଗୁଳି ଟିପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପାଯାଏ; ଚାରି ହସ୍ତ ଏକ ଧନୁ, ଏକ ଦଣ୍ଡ ଓ ଏକ ନାଡିକା ମାପ।

ଧନୁଷାଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଗଵ୍ଯୂତିସ୍ତଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପ୍ରୋକ୍ତଞ୍ଚ ଯୋଜଵନଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ସଂଖ୍ଯାନାର୍ଥମିଦଂ ପରମ୍॥୪୯.

ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁ ଏକ ଗବ୍ୟୁତି, ଚାରି ଗୁଣା ହେଲେ ଏକ ଯୋଜନ; ଏହି ମାପକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାପ ଭାବରେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଣାମଥ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ସ୍ଵସମୁତ୍ଥାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ । ଚତୁର୍ଥଂ କୃତ୍ରିମଂ ଦୁର୍ଗଂ ତେ ଚକ୍ରୁର୍ଯତ୍ନତସ୍ତୁ ଵୈ॥୪୯.

ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚଉଥା ଦୁର୍ଗ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ପୁରଞ୍ଚ ଖେଟକଞ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦ୍ରୋଣୀମୁଖଂ ଦ୍ଵିଜ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାପି ତଥା କର୍ଵଟକଂ ଦ୍ରମୀ॥୪୯.

ପୁର, ଖେଟ, ଡ୍ରୋଣୀମୁଖ, ଶାଖାନଗର ଓ କର୍ବଟ ଏହିପରି ନଗର ଓ ଛୋଟ ଗାଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ଗ୍ରାମଂ ସଘୋଷଵିନ୍ଯାସଂ ତେଷୁ ଚାଵସଥାନ୍ ପୃଥକ୍ । ସୋତ୍ସେଧଵପ୍ରକାରଞ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପରିଖାଵୃତମ୍॥୪୯.

ଗାଁ, ଗୋଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏହାର ଭିତରେ ଅଲଗା ଘର, ଉଚ୍ଚ ତଟବନ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖାଲି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା।

ଯୋଜନାର୍ଧାର୍ଧଵିଷ୍କମ୍ଭମଷ୍ଟଭାଗାଯତଂ ପୁରମ୍ । ପ୍ରାଗୁଦକ୍ପ୍ରଵଣଂ ଶସ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧଵଂଶବହିର୍ଗମମ୍॥୪୯.

ଏକ ପୁରର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନ, ଲମ୍ବର ଅଠ ଭାଗ ଚଉଡ଼ି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଝାଡ଼ି ଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ବାହାର ଦ୍ୱାର।

ତଦର୍ଧେନ ତଥା ଖେଟଂ ତତ୍ପାଦେନ ଚ କର୍ଵଟମ୍ । ନ୍ଯୂନଂ ଦ୍ରୋଣୀମୁଖଂ ତସ୍ମାଦନ୍ତଭାଗେନ ଚୋଚ୍ଯତେ॥୪୯.

ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପରେ ଖେଟ, ଚଉଥା ଭାଗରେ କର୍ବଟ, ଡ୍ରୋଣୀମୁଖ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କମ୍, ଏହାର ଅନ୍ତ ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ।

ପ୍ରାକାରପରିଖାହୀନାଂ ପୁରଂ ଖର୍ଵଟମୁଚ୍ଯତେ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାନ୍ଯନ୍ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତଭୁକ୍ତିମତ୍॥୪୯.

ପ୍ରାକାର ଓ ପରିଖା ନଥିବା ପୁର କିମ୍ବା କର୍ବଟକୁ ଖର୍ବଟ ଡାକାଯାଏ; ଶାଖାନଗର ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସାମନ୍ତ ଓ ଭୂମିଧର ରହନ୍ତି।

ତଥା ଶୂଦ୍ରଜନପ୍ରାଯାଃ ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିକୃଷୀବଲାଃ । କ୍ଷେତ୍ରୋପଭୋଗ୍ଯଭୂମଧ୍ଯେ ଵସତିର୍ଗ୍ରାମସଂଜ୍ଞିତା॥୪୯.

ଏହିପରି ଗାଁ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବସିଥିବା, ନିଜେ ଧନୀ ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ଚାଷ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ଗ୍ରାମ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।

ଅନ୍ଯସ୍ମାନ୍ନଗରାଦେର୍ଯା କାର୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମାନଵୈଃ । କ୍ରିଯତେ ଵସତିଃ ସା ଵୈ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵସତିର୍ନରୈଃ॥୪୯.

ନଗର ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ତିଆରି କଲେ, ସେହି ବସତିକୁ ନରମାନେ ବସତି ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଦୁଷ୍ଟପ୍ରାଯୋ ଵିନା କ୍ଷେତ୍ରୈଃ ପରଭୂମିଚରୋ ବଲୀ । ଗ୍ରାମ ଏଵ ଦ୍ରମୀସଂଜ୍ଞୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭସଂଶ୍ରଯଃ॥୪୯.

ଏକ ଦ୍ରମୀ ନାମକ ବସତି, ଅଧିକାଂଶ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବସିଥିବା, କ୍ଷେତ୍ର ନଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ।

ଶକଟାରୂଢଭାଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଗୋପାଲୈର୍ଵିପଣଂ ଵିନା । ଗୋସମୂହୈସ୍ତଥା ଘୋଷୋ ଯତ୍ରେଚ୍ଛାଭୂମିକେତନଃ॥୪୯.

ଗୋପାଳମାନେ ଗଡ଼ିରେ ସାମଗ୍ରୀ ରଖି, ବିପଣି ନଥିବା, ଗୋମାନ୍ୟ ଦେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭୂମିରେ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠାକୁ ଘୋଷ ଡାକାଯାଏ।

ତ ଏଵଂ ନଗରାଦୀଂସ୍ତୁ କୃତ୍ଵା ଵାସାର୍ଥମାତ୍ମନଃ । ନିକେତନାନି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନାଂ ଚକ୍ରୁରାଵସଥାଯ ଵୈ॥୪୯.

ଏପରି ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ବସତି ତିଆରି କରି, ନିଜ ରହିବା ପାଇଁ, ଦୁଇ ଦୁଇ ପରିବାର ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କରିଥିଲେ।

ଗୃହାକାରା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତେଷାମାସନ୍ନହୀରୁହାଃ । ତଥା ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରୁର୍ଵେଶ୍ମାନି ତାଃ ପ୍ରଜାଃ॥୪୯.

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଘର ଗଛ ନିକଟରେ ତିଆରି ହୁଏ, ସେମାନେ ଏହି ସବୁକୁ ମନେ ରଖି, ଏହିପରି ଘର ତିଆରି କରିଥିଲେ।