ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ତୃପ୍ତିଂ ସ୍ଵାଭାଵିକୀଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵିଷଯେଷୁ ମହାମତେ । ନ ତାସାଂ ପ୍ରତିଘାତୋଽସ୍ତି ନ ଦ୍ଵେଷୋ ନାପି ମତ୍ସରଃ॥୪୯.

ସେମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ତୃପ୍ତି ପାଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଇର୍ଷ୍ୟା ଥିଲା ନାହିଁ।

ପର୍ଵତୋଦଧିସେଵିନ୍ଯୋ ହ୍ଯନିକେତାସ୍ତୁ ସର୍ଵଶଃ । ତା ଵୈ ନିଷ୍କାମଚାରିଣ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ମୁଦିତମାନସାଃ॥୪୯.

ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଏବଂ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଘର ନଥିଲା। ସେମାନେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବିନା ଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଥିଲେ ଓ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ରହୁଥିଲେ।

ପିଶାଚୋରଗରକ୍ଷାଂସି ତଥା ମତ୍ସରିଣୋ ଜନାଃ । ପଶଵଃ ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ନକ୍ରା ମତ୍ସ୍ଯାଃ ସରୀସୃପାଃ॥୪୯.

ତାପରେ ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ, ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ ଲୋକ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଘରିଆଳ, ମାଛ ଓ ସରିସୃପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଅଵାରକା ହ୍ଯଣ୍ଡଜା ଵା ତେ ହ୍ଯଧର୍ମପ୍ରସୂତଯଃ । ନ ମୂଲଫଲପୁଷ୍ପାଣି ନାର୍ତଵା ଵତ୍ସରାଣି ଚ॥୪୯.

ସେମାନେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଥିଲେ କିମ୍ବା ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ମୂଳ, ଫଳ, କିମ୍ବା ଫୁଲ ଥିଲାନି, ଋତୁ ବା ବର୍ଷ ବି ନଥିଲା।

ସର୍ଵକାଲସୁଖଃ କାଲୋ ନାତ୍ଯର୍ଥଂ ଘର୍ମଶୀତତା । କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ତେଷାଂ ଚିତ୍ରା ସିଦ୍ଧିରଜାଯତ॥୪୯.

ସମସ୍ତ ସମୟରେ ସମୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଥିଲା, ଅତି ତାପ ବା ଅତି ଶୀତ ନଥିଲା। ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅଦ୍ଭୁତ ସିଦ୍ଧି ଦେଖାଦେଲା।

ତତଶ୍ଚ ତେଷାଂ ପୂର୍ଵାହ୍ନେ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ଵିତୃପ୍ତତା । ପୁନସ୍ତଥେଚ୍ଛତାଂ ତୃପ୍ତିରନାଯାସେନ ସାଭଵତ୍॥୪୯.

ସେମାନେ ପ୍ରଭାତ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ, ସହଜରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳୁଥିଲା।

ଇଚ୍ଛତାଞ୍ଚ ତଥାଯାସୋ ମନସଃ ସମଜାଯତ । ଅପାଂ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯଂ ତତସ୍ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିର୍ନାନାରସୋଲ୍ଲସା॥୪୯.

ତଥାପି, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରୟାସ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଥିଲା। ପରେ, ପାଣିର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରସମୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

ସମଜାଯତ ଚୈଵାନ୍ଯା ସର୍ଵକାମପ୍ରଦାଯିନୀ । ଅସଂସ୍କାର୍ଯୈଃ ଶରୀରୈଶ୍ଚ ପ୍ରଜାସ୍ତାଃ ସ୍ଥିରଯୌଵନାଃ॥୪୯.

ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ପବିତ୍ରତା ଆବଶ୍ୟକ ନଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସଦା ଯୁବା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିଲେ।

ତାସାଂ ଵିନା ତୁ ସଂକଲ୍ପଂ ଜାଯନ୍ତେ ମିଥୁନାଃ ପ୍ରଜାଃ । ସମଂ ଜନ୍ମ ଚ ରୂପଞ୍ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚୈଵ ତାଃ ସମମ୍॥୪୯.

ସେମାନଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିଲା, ତଥାପି ଦଳେ ଦଳେ ପିଲା ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲେ, ଏକେ ରୂପ ଥିଲା, ଏବଂ ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିଲା।

ଅନିଚ୍ଛାଦ୍ଵେଷସଂଯୁକ୍ତା ଵର୍ତନ୍ତେ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ । ତୁଲ୍ଯରୂପାଯୁଷଃ ସର୍ଵା ଅଧମୋତ୍ତମତାଂ ଵିନା॥୪୯.

ସେମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବା ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ରହୁଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ରୂପ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ସମାନ ଥିଲା, କୌଣସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବା ଅଧମତା ନଥିଲା।

ତତ୍ଵାରି ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଆଯୁଃ ପ୍ରମାଣଂ ଜୀଵନ୍ତି ନ ଚ କ୍ଲେଶାଦ୍ଵିପତ୍ତଯଃ॥୪୯.

ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆୟୁଷ୍ୟ ନେଇ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ, ଏଉଁ ସମୟରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ବା ବିପଦ ନଥିଲା।

କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ପୁନଃ ସାଭୂତ୍ କ୍ଷିତିର୍ଭାଗ୍ଯେନ ସର୍ଵଶଃ । କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ନାଶମୁପଯାନ୍ତି ଯଥା ପ୍ରଜାଃ॥୪୯.

କେତେବେଳେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଭୂମି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏପରି ହୋଇଯାଉଥିଲା। ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ନଶ୍ୱର ହେଉଥିଲେ।

ତଥା ତାଃ କ୍ରମଶୋ ନାଶଂ ଜଗ୍ମୁଃ ସର୍ଵତ୍ର ସିଦ୍ଧଯଃ । ତାସୁ ସର୍ଵାସୁ ନଷ୍ଟାସୁ ନଭସଃ ପ୍ରଚ୍ଯୁତା ନରାଃ॥୪୯.

ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଶେ ଦେଶେ ଦୀରେ ଦୀରେ ନଶିଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ।

ପ୍ରାଯଶଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାସ୍ତେ ସଂଭୂତା ଗୃହସଂଜ୍ଞିତାଃ । ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୁପଭୋଗାଶ୍ଚ ତାସଂ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ॥୪୯.

ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ଘର ବୃକ୍ଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନରୁ ମିଳୁଥିଲା।

ଵର୍ତଯନ୍ତି ସ୍ମ ତେଭ୍ଯସ୍ତାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ତଦା । ତତଃ କାଲେନ ଵୈ ରାଗସ୍ତାସାମାକସ୍ମିକୋଽଭଵତ୍॥୪୯.

ସେମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ। ପରେ, ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ହଠାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ରାଗ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

ମାସି ମାସ୍ଯାର୍ତଵୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯା ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତିଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ରାଗୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯା ତତସ୍ତାସାଂ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତେ ଗୃହସଂଜ୍ଞିତାଃ॥୪୯.

ମାସ ପ୍ରତିମାସ ଋତୁ ଆସିଲେ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା। ରାଗ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସହିତ, ସେମାନଙ୍କ 'ଘର ବୃକ୍ଷ' ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘଟିଥିଲା।

ବ୍ରହ୍ମନ୍ନନ୍ଵପରେଷାନ୍ତୁ ପେତୁଃ ଶାଖା ମହୀରୁହାମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଫଲେଷ୍ଵାଭରଣାନି ଚ॥୪୯.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଶାଖା ଖସିଯାଉଥିଲା। ଫଳ ଭିତରେ ପୋଷାକ ଓ ଆଭୂଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା।

ତେଷ୍ଵେଵ ଜାଯତେ ତେଷାଂ ଗନ୍ଧଵର୍ଣରସାନ୍ଵିତମ୍ । ଅମାକ୍ଷିକଂ ମାହଵୀର୍ଯଂ ପୁଟକେ ପୁଟକେ ମଧୁ॥୪୯.

ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ ଓ ରସ ଥିବା ମଧୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅମୂଳା ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁହାରେ ମିଳୁଥିଲା।

ତେନ ଵା ଵର୍ତଯନ୍ତି ସ୍ମ ମୁଖେ ତ୍ରେଯାଯୁଗସ୍ଯ ଵୈ । ତତଃ କାଲାନ୍ତରେଣୈଵ ପୁନର୍ଲୋଭାନ୍ଵିତାସ୍ତୁ ତାଃ॥୪୯.

ସେହି ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ। ପରେ, ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ସେମାନେ ପୁଣି ଲୋଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗୃହ୍ଣନ୍ତ ମମତ୍ଵାଵିଷ୍ଟଚେତସଃ । ନେଶୁସ୍ତେନାପଚାରେଣ ତେଽପି ତାସାଂ ମହୀରୁହାଃ॥୪୯.

ସେମାନେ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଦାବି କରି ନେଲେ, ମନରେ ମମତା ଆସିଗଲା। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାରଣରୁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା।

ତତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନ୍ଯଜାଯନ୍ତେ ଶୀତୋଷ୍ଣକ୍ଷୁନ୍ମୁଖାନି ଵୈ । ତାସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତାର୍ଥଂ ଚକ୍ରୁଃ ପୂର୍ଵଂ ପୁରାଣି ତୁ॥୪୯.

ତାପରେ ଶୀତ-ଗରମ, ଭୋକ ଓ ଏପରି ଦୁଇଟି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତି ଆସିଲା। ସେମାନେ ସେହି ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଘର ବନେଇଲେ।

ମରୁଧନ୍ଵଷୁ ଦୁର୍ଗେଷୁ ପର୍ଵତେଷୁ ଦରୀଷୁ ଚ । ସଂଶ୍ରଯନ୍ତି ଚ ଦୁର୍ଗାଣି ଵାର୍କ୍ଷଂ ପାର୍ଵତମୌଦକମ୍॥୪୯.

ବିଆବାନ, ଦୁର୍ଗ, ପାହାଡ଼ ଓ ଗୁହାରେ ସେମାନେ ଦୁର୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ—ଏହି ଦୁର୍ଗ କେବେ ଜଙ୍ଗଲରେ, କେବେ ପାହାଡ଼ରେ, କେବେ ଜଳ ଉପରେ ଥିଲା।

କୃତ୍ରିମଞ୍ଚ ତଥା ଦୁର୍ଗଂ ମିତ୍ଵା ମିତ୍ଵାତ୍ମନୋ।ଙ୍ଗୁଲୈଃ । ମାନାର୍ଥାନି ପ୍ରମାଣାନି ତାସ୍ତୁ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ॥୪୯.

ସେମାନେ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମାପି, ନିଜ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହି ମାପ ଓ ମାନ ଆଗରୁ ଯେପରି ରଖିଥିଲେ, ସେହିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ।

ପରମାଣୁଃ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତ୍ରଷରେଣୁର୍ମହୀରଜଃ । ବାଲାଗ୍ରଞ୍ଚୈଵ ଲିକ୍ଷାଂ ଚ ଯୂକାଂ ଚାଥ ଯଵୋଦରମ୍॥୪୯.

ପରମାଣୁ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣ, ତାପରେ ଧୂଳି କଣ, ପୃଥିବୀ ଧୂଳି, ଚୁଲିର ଟିପ, ଚିଉଁ, ଯୁକା ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯବ ଦାନା।

କ୍ରମାଦଷ୍ଟଗୁଣାନ୍ଯାହୁର୍ଯଵାନଷ୍ଟୌ ତଥାଙ୍ଗୁଲମ୍ । ଷଡଙ୍ଗୁଲଂ ପଦଂ ତଚ୍ଚ ଵିତସ୍ତିର୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍॥୪୯.

ପ୍ରତିଟି ମାପ ପୂର୍ବ ମାପର ଏଠାରେ ଅଠ ଗୁଣା; ଅଠ ଯବ ଦାନା ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳି, ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଳି ଏକ ପଦ, ଦୁଇ ପଦ ଏକ ବିତସ୍ତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଦ୍ଵେ ଵିତସ୍ତୀ ତଥା ହସ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯତୀର୍ଥାଦିଵେଷ୍ଟନଃ । ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ନାଡିକାର୍ଯୁଗମେଵ ଚ॥୪୯.

ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ଏକ ହସ୍ତ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ତୀର୍ଥରୁ ଅଙ୍ଗୁଳି ଟିପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପାଯାଏ; ଚାରି ହସ୍ତ ଏକ ଧନୁ, ଏକ ଦଣ୍ଡ ଓ ଏକ ନାଡିକା ମାପ।

ଧନୁଷାଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଗଵ୍ଯୂତିସ୍ତଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପ୍ରୋକ୍ତଞ୍ଚ ଯୋଜଵନଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ସଂଖ୍ଯାନାର୍ଥମିଦଂ ପରମ୍॥୪୯.

ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁ ଏକ ଗବ୍ୟୁତି, ଚାରି ଗୁଣା ହେଲେ ଏକ ଯୋଜନ; ଏହି ମାପକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାପ ଭାବରେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଣାମଥ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ସ୍ଵସମୁତ୍ଥାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ । ଚତୁର୍ଥଂ କୃତ୍ରିମଂ ଦୁର୍ଗଂ ତେ ଚକ୍ରୁର୍ଯତ୍ନତସ୍ତୁ ଵୈ॥୪୯.

ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚଉଥା ଦୁର୍ଗ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ପୁରଞ୍ଚ ଖେଟକଞ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦ୍ରୋଣୀମୁଖଂ ଦ୍ଵିଜ । ଶାଖାନଗରକଞ୍ଚାପି ତଥା କର୍ଵଟକଂ ଦ୍ରମୀ॥୪୯.

ପୁର, ଖେଟ, ଡ୍ରୋଣୀମୁଖ, ଶାଖାନଗର ଓ କର୍ବଟ ଏହିପରି ନଗର ଓ ଛୋଟ ଗାଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।