ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ସମେତ୍ଯ ତୈରାତ୍ମଜଭୂପନନ୍ଦନୈର୍ ମହୋରଗାଣାମଧିପଃ ସ ସତ୍ଯଵାକ୍ । ମୁଦାନ୍ଵିତୋଽନ୍ନାନି ମଧୂନି ଚାତ୍ମଵାନ୍ ଯଥୋପଯୋଗଂ ବୁଭୁଜେ ସ ଭୋଗଭୁକ୍ ॥ ୨୩.

ପୁଅମାନେ ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ଏକଠା ହୋଇ, ସତ୍ୟବାଦୀ ମହାସର୍ପମାନେର ମୁଖ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମଧୁ ଉପଭୋଗ କଲେ।

ଅଲର୍କ ଉଵାଚ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ପୁରୁଷାଣାଞ୍ଚ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମନୁଵର୍ତତାମ୍ । ବନ୍ଧଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦକରଣେ କ୍ରିଯାଯା ଯସ୍ଯ ଚୋଚ୍ଛ୍ରିତିଃ ॥ ୨୯.

ଅଲର୍କ କହିଲେ—ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଣ? କାମ କରିବାରେ ଅବହେଳା କଲେ କେମିତି ବନ୍ଧନ ହୁଏ, ଏବଂ କାମ କଲେ କେମିତି ଉନ୍ନତି ମିଳେ?

ଉପକାରାଯ ଯନ୍ନୃଣାଂ ଯଚ୍ଚ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ଗୃହେ ସତା । ଯଥା ଚ କ୍ରିଯତେ ତନ୍ମେ ଯଥାଵତ୍ପୃଚ୍ଛତୋ ଵଦ ॥ ୨୯.

ଲୋକଙ୍କୁ କଣ ଉପକାର କରେ, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ କଣ ବର୍ଜନୀୟ? ଏହି ସବୁ କିପରି କରିବା ଉଚିତ୍, ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ।

ମଦାଲସୋଵାଚ ଵତ୍ସ ! ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମାଦାଯ ନରଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ପୁଷ୍ଣାତି ତେନ ଲୋକାଂଶ୍ଚ ସ ଜଯତ୍ଯଭିଵାଞ୍ଛିତାନ୍ ॥ ୨୯.

ମଦାଲସା କହିଲେ—ପୁଅ! ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରି, ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଲୋକମାନେ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଜିତିପାରେ।

ପିତରୋ ମୁନଯୋ ଦେଵା ଭୂତାନି ମନୁଜାସ୍ତଥା । କୃମିକୀଟପତଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଵଯାଂସି ପଶଵୋଽସୁରାଃ ॥ ୨୯.

ପିତୃ, ଋଷି, ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମଣିଷ, କୀଟ, ପୋକା, ଉଡ଼ୁଥିବା ପୋକା, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଓ ଦାନବମାନେ—

ଗୃହସ୍ଥମୁପଜୀଵନ୍ତି ତତସ୍ତୃପ୍ତିଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚ । ମୁଖଂ ଚାସ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତେ ଅପି ନୋ ଦାସ୍ଯତୀତି ଵୈ ॥ ୨୯.

ସମସ୍ତେ ଗୃହସ୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି—'ସେ ଆମକୁ ଦେବେ କି ନାହିଁ?'

ସର୍ଵସ୍ଯାଧାରଭୂତେଯଂ ଵତ୍ସ ! ଧେନୁସ୍ତ୍ରଯୀମଯୀ । ଯସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵହେତୁଶ୍ଚ ଯା ମତା ॥ ୨୯.

ପୁଅ! ଏହି ତିନି ରୂପର ଗାଈ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର; ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଯିଏ ବିଶ୍ୱର କାରଣ ଭାବରେ ମନାଯାଏ।

ଋକ୍ପୃଷ୍ଠାସୌ ଯଜୁର୍ମଧ୍ଯା ସାମଵକ୍ତ୍ରଶିରୋଧରା । ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଵିଷାଣା ଚ ସାଧୁସୂକ୍ତତନୂରୁହା ॥ ୨୯.

ତାଙ୍କ ପିଠ ଋଗ୍ବେଦ, ମଧ୍ୟ ଯଜୁର୍ବେଦ, ମୁହଁ ଓ ମୁଣ୍ଡ ସାମବେଦ; ଶିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ, ଦେହ ହେଉଛି ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସ୍ତୁତି।

ଶାନ୍ତିପୁଷ୍ଟିଶକୃନ୍ମୂତ୍ରା ଵର୍ଣପାଦପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ଆଜୀଵ୍ଯମାନା ଜଗତାଂ ସାକ୍ଷଯା ନାପଚୀଯତେ ॥ ୨୯.

ତାଙ୍କ ଗୋବର ଓ ମୁତ୍ର ହେଉଛି ଶାନ୍ତି ଓ ପୋଷଣ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗାଈ ପୋଷିତ, ଜଗତ ଅବିନାଶୀ ଓ ଅକ୍ଷୟ ରହେ।

ସ୍ଵାହାକାରସ୍ଵଧାକାରୌ ଵଷଟ୍କାରଶ୍ଚ ପୁତ୍ରକ ! । ହନ୍ତକାରସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯସ୍ତସ୍ଯାଃସ୍ତନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ॥ ୨୯.

ବାପା, ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଷ୍ଟନ ହେଉଛି—'ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ୱଧା', 'ବଷଟ୍' ଏବଂ 'ହନ୍ତ' ଏହି ଚାରିଟି ଉଚ୍ଚାରଣ ରୂପେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।

ସ୍ଵାହାକାରଂ ସ୍ତନଂ ଦେଵାଃ ପିତରଶ୍ଚ ସ୍ଵଧାମଯମ୍ । ମୁନଯଶ୍ଚ ଵଷଟ୍କାରଂ ଦେଵଭୂତସୁରେତରାଃ ॥ ୨୯.

ଦେବତାମାନେ 'ସ୍ୱାହା' ଷ୍ଟନରୁ, ପିତୃମାନେ 'ସ୍ୱଧା' ଷ୍ଟନରୁ, ଏବଂ ଋଷି, ଦେବତା, ଭୂତ, ଅସୁରମାନେ 'ବଷଟ୍' ଷ୍ଟନରୁ ପିଉନ୍ତି।

ହନ୍ତକାରଂ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ପିବନ୍ତି ସତତଂ ସ୍ତନମ୍ । ଏଵମାପ୍ଯାଯଯତ୍ଯେଷା ଵତ୍ସ ! ଧେନୁସ୍ତ୍ରଯୀମଯୀ ॥ ୨୯.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା 'ହନ୍ତ' ଷ୍ଟନରୁ ପିଉନ୍ତି। ଏଭଳି, ବଛା, ଏହି ତିନୋଟି ବେଦ ରୂପୀ ଗାଈ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ।

ତେଷାମୁଚ୍ଛେଦକର୍ତା ଚ ଯୋ ନରୋଽତ୍ଯନ୍ତପାପକୃତ୍ । ସ ତମସ୍ଯାନ୍ଧତାମିସ୍ତ୍ରେ ତାମିସ୍ତ୍ରେ ଚ ନିମଜ୍ଜତି ॥ ୨୯.

ଯିଏ ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଅତି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରେ, ସେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ।

ଯଶ୍ଚେମାଂ ମାନଵୋ ଧେନୁଂ ସ୍ଵୈର୍ଵତ୍ସୈରମରାଦିଭିଃ । ପାଯଯତ୍ଯୁଚିତେ କାଲେ ସ ସ୍ଵର୍ଗାଯୋପପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୯.

ଯିଏ ନିଜ ବଛା, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଏହି ଧେନୁକୁ ଠିକ୍ ସମୟରେ ପିଉଅଇଁଥାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।

ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ର ! ମନୁଷ୍ଯେଣ ଦେଵର୍ଷିପିତୃମାନଵାଃ । ଭୂତାନି ଚାନୁଦିଵସଂ ପୋଷ୍ଯାଣି ସ୍ଵତନୁର୍ଯଥା ॥ ୨୯.

ସେଥିପାଇଁ, ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଯେପରି ଦିନକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

ତସ୍ମାତ୍ସ୍ତ୍ରାତଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ଦେଵର୍ଷିପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ପ୍ରଜାପତେସ୍ତଥୈଵାଦିଭଃ କାଲେ କୁର୍ଯାତ୍ସମାହିତଃ ॥ ୨୯.

ତେଣୁ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ସୁମନୋଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ଦେଵାନଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ମାନଵଃ । ତତୋଽଗ୍ନେସ୍ତର୍ପଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଯାଶ୍ଚ ବଲଯସ୍ତଥା ॥ ୨୯.

ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।

ବ୍ରହ୍ମଣେ ଗୃହମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିଶ୍ଵେଦେଵେଭ୍ଯ ଏଵ ଚ । ଧନ୍ଵନ୍ତରିଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପ୍ରାଗୁଦୀଚ୍ଯାଂ ବଲିଂ କ୍ଷିପେତ୍ ॥ ୨୯.

ଘର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ପାଇଁ, ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର କୋଣରେ ବଳି ରଖିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଶକ୍ରାଯ ଯାମ୍ଯାଯାଂ ଯମାଯ ବଲିମାହରେତ୍ । ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଵରୁଣାଯାଥ ସୋମାଯୋତ୍ତରତୋ ବଲିମ୍ ॥ ୨୯.

ପୂର୍ବଦିଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଯମଙ୍କୁ, ପଶ୍ଚିମରେ ବରୁଣଙ୍କୁ, ଉତ୍ତରରେ ସୋମଙ୍କୁ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।

ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧାତ୍ରେ ଵିଧାତ୍ରେ ବଲିଂ ଦ୍ଵାରେ ଗୃହସ୍ଯ ତୁ । ଅର୍ଯମ୍ଣେଽଥ ବହିର୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୃହେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ ॥ ୨୯.

ଘର ଦ୍ୱାରରେ ଧାତୃ ଓ ବିଧାତୃଙ୍କୁ ବଳି ଦେବା, ବାହାରେ ଅର୍ୟମାନଙ୍କୁ ଓ ଘର ଚାରିପାଖରେ ଗୃହଦେବତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।

ନକ୍ତଞ୍ଚରେଭ୍ଯୋ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ବଲିମାକାଶତୋ ହରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ନିର୍ଵପେଚ୍ଚୈଵ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖସ୍ଥିତଃ ॥ ୨୯.

ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଭୂତମାନେ ପାଇଁ ଖୋଲା ଆକାଶରେ ବଳି ରଖିବା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।

ଗୃହସ୍ଥସ୍ତତ୍ପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସୁସମାହିତମାନସଃ । ତତସ୍ତୋଯମୁପାଦାଯ ତେଷ୍ଵେଵାଚମନାଯ ଵୈ ॥ ୨୯.

ଗୃହସ୍ଥ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ପରେ ସେମାନଙ୍କର ଆଚମନ ପାଇଁ ପାଣି ନେବା ଉଚିତ।

ସ୍ଥାନେଷୁ ନିକ୍ଷିପେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତାସ୍ତା ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଦେଵତାଃ । ଏଵଂ ଗୃହବଲିଂ କୃତ୍ଵା ଗୃହେ ହୃହପତିଃ ଶୁଚିଃ ॥ ୨୯.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ ଉଚିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ବଳି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଗୃହବଳି କରି ଗୃହସ୍ଥ ଶୁଦ୍ଧ ରହନ୍ତି।

ଆପ୍ଯାଯନାଯ ଭୂତାନାଂ କୁର୍ଯାଦୁତ୍ସର୍ଗମାଦରାତ୍ । ଶ୍ଵଭ୍ଯଶ୍ଚ ଶ୍ଵପଚେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଵଯୋଭ୍ଯଶ୍ଚାଵପେଦ୍ଭୁଵି ॥ ୨୯.

ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ପୋଷଣ ନିମିତ୍ତେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବଳି ଦେବା ଓ କୁକୁର, ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ଖାଦ୍ୟ ଛିଟିବା ଉଚିତ।

ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ହି ନାମୈତତ୍ସାଯଂ ପ୍ରାତରୁଦାହୃତମ୍ । ଆଚମ୍ଯ ଚ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵାରାଵଲୋକନମ୍ ॥ ୨୯.

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ 'ୱୈଶ୍ୱଦେବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ କରାଯାଏ। ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାର ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ମୁହୂର୍ତସ୍ଯାଷ୍ଟମଂ ଭାଗମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯୋଽପ୍ଯତିଥିର୍ଭଵେତ୍ । ଅତିଥିଂ ତତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମନ୍ନାଦ୍ଯେନୋଦକେନ ଚ ॥ ୨୯.

ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଯଦି କୌଣସି ଅତିଥି ଆସନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

ସମ୍ପୂଜଯେଦ୍ଯଥାଶକ୍ତି ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିସ୍ତଥା । ନ ମିତ୍ରମତିଥିଂ କୁର୍ଯାନ୍ନୈକଗ୍ରାମନିଵାସିନମ୍ ॥ ୨୯.

ଯେତେକି ସମ୍ଭବ, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅତିଥିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଏକେ ଗାଁର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କଦାପି ଅତିଥି ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଅଜ୍ଞାତକୁଲନାମାନଂ ତତ୍କାଲସମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ବୁଭୁକ୍ଷୁମାଗତଂ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ଯାଚମାନମକିଞ୍ଚନମ୍ ॥ ୨୯.

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ବଂଶ ବା ନାମ ଅଜଣା, ସେ ସମୟରେ ଆସିଥିବା, ଭୋକା, କ୍ଲାନ୍ତ, ମାଗୁଥିବା ଏବଂ କିଛି ନଥିବା ଲୋକ—

ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପ୍ରାହୁରତିଥିଂ ସ ପୂଜ୍ଯଃ ଶକ୍ତିତୋ ବୁଧୈଃ । ନ ପୃଚ୍ଛେଦ୍ଗୋତ୍ରଚରଣଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଞ୍ଚାପି ପଣ୍ଡିତଃ ॥ ୨୯.

ଏପରି ଲୋକଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସେଉଁଠି ଯେତେପରି ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କର ବଂଶ, ଗୋତ୍ର ବା ପାଠ ନେଇ ପଚାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।