ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ତମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ବଲାଦ୍ଗାଢଂ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପରିଷସ୍ଵଜେ । ମୂର୍ଧ୍ନି ଚୈନମୁପାଘ୍ରାଯ ଚିରଂ ଜୀଵେତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ ॥ ୨୩.

ନାଗରାଜ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଜୋରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ମୁଣ୍ଡରେ ଘ୍ରାଣ କରି, 'ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉ,' ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ।

ନିହତାମିତ୍ରଵର୍ଗଶ୍ଚ ପିତ୍ରୋଃ ସୁଶ୍ରୂଷଣଂ କୁରୁ । ଵତ୍ସ ! ଧନ୍ଯସ୍ଯ କଥ୍ଯନ୍ତେ ପରୋକ୍ଷସ୍ଯାପି ତେ ଗୁଣାଃ ॥ ୨୩.

ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ହରାଇ, ତୁମେ ତମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ସେବା କର, ପୁଅ! ଧନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ଗୁଣ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ କହନ୍ତି।

ଭଵତୋ ମମ ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମସାମାନ୍ଯା ନିଵେଦିତାଃ । ତ୍ଵମେଵାନେନ ଵର୍ଧେଥା ମନୋଵାକ୍କାଯଚେଷ୍ଟିତୈଃ ॥ ୨୩.

ତୁମେ ଓ ମୋ ପୁଅମାନେ ଅସାଧାରଣ ଗୁଣ ଦେଖାଇଛ; ଏହି ଗୁଣ ଭାବନା, କଥା ଓ କାମରେ ତୁମେ ଆଉ ବଢ଼ିବା।

ଜୀଵିତଂ ଗୁଣିନଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯଂ ଜୀଵନ୍ନେଵ ମୃତୋଽଗୁଣଃ । ଗୁଣଵାନ୍ନିର୍ଵୃତିଂ ପିତ୍ରୋଃ ଶତ୍ରୁଣାଂ ହୃଦଯଜ୍ଵରମ୍ ॥ ୨୩.

ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ; ଯେଉଁଠାରେ ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ ଭଳି। ଗୁଣୀ ପୁଅ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଶତ୍ରୁମାନେର ହୃଦୟକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

କରୋତ୍ଯାତ୍ମହିତଂ କୁର୍ଵନ୍ ଵିଶ୍ଵାସଞ୍ଚ ମହାଜନେ । ଦେଵତାଃ ପିତରୋ ଵିପ୍ରା ମିତ୍ରାର୍ଥିଵିକଲାଦଯଃ ॥ ୨୩.

ଯେଉଁଠି ନିଜ ଭଲ କାମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭରସା ଜିତେ, ସେ ଦେବତା, ପିତୃ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବନ୍ଧୁ, ଆଶା କରୁଥିବା ଓ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।

ବାନ୍ଧଵାଶ୍ଚ ତଥେଚ୍ଛନ୍ତି ଜୀଵିତଂ ଗୁଣିନଶ୍ଚିରମ୍ । ପରିଵାଦନିଵୃତ୍ତାନାଂ ଦୁର୍ଗତେଷୁ ଦଯାଵତାମ୍ । ଗୁଣିନାଂ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ସଂଶ୍ରିତାନାଂ ଵିପଦ୍ଗତୈଃ ॥ ୨୩.

ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପାଇଁ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଅପବାଦ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି—ଏମିତି ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳଦାୟକ।

ଜଡ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ତଂ ଵୀରଂ ପୁତ୍ରାଵିଦମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ପୂଜାଂ କୁଵଲଯାଶ୍ଵସ୍ଯ କର୍ତୁକାମୋ ଭୁଜଙ୍ଗମଃ ॥ ୨୩.

ଜଡ଼ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ସେ ଶୂର ପୁଅଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ; କାରଣ ସେ ସର୍ପ କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।

ସ୍ନାନାଦିକକ୍ରମଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵମେଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ମଧୁପାନାଦିସମ୍ଭୋଗମାହାରଞ୍ଚ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ ॥ ୨୩.

ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରମ ଠିକ୍ ଭାବେ କରି, ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ମଧୁପାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ, ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ।

ତତଃ କୁଵଲଯାଶ୍ଵେନ ହୃଦଯୋତ୍ସଵଭୂତଯା । କଥଯା ସ୍ଵଲ୍ପକଂ କାଲଂ ସ୍ଥାସ୍ଯାମୋ ହୃଷ୍ଟଚେତସଃ ॥ ୨୩.

ତାପରେ କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କ ସହ ହୃଦୟରେ ଉଲ୍ଲାସ ଭରିଥିବା କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି, ସେମାନେ କିଛି ସମୟ ଖୁସିରେ ରହିଲେ।

ଅନୁମେନ ଚ ତନ୍ମୌନୋ ଵଚଃ ଶତ୍ରୁଜିତଃ ସୁତଃ । ତଥା ଚକାର ନୃପତିଃ ପନ୍ନଗାନାମୁଦାରଧୀଃ ॥ ୨୩.

ନିରବ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ଶତ୍ରୁଜିତଙ୍କ ପୁଅ ଏହିପରି କଲେ, ଯେପରି ସର୍ପମାନେର ଉଦାର ରାଜା ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ।

ସମେତ୍ଯ ତୈରାତ୍ମଜଭୂପନନ୍ଦନୈର୍ ମହୋରଗାଣାମଧିପଃ ସ ସତ୍ଯଵାକ୍ । ମୁଦାନ୍ଵିତୋଽନ୍ନାନି ମଧୂନି ଚାତ୍ମଵାନ୍ ଯଥୋପଯୋଗଂ ବୁଭୁଜେ ସ ଭୋଗଭୁକ୍ ॥ ୨୩.

ପୁଅମାନେ ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ଏକଠା ହୋଇ, ସତ୍ୟବାଦୀ ମହାସର୍ପମାନେର ମୁଖ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମଧୁ ଉପଭୋଗ କଲେ।

ଅଲର୍କ ଉଵାଚ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ପୁରୁଷାଣାଞ୍ଚ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମନୁଵର୍ତତାମ୍ । ବନ୍ଧଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦକରଣେ କ୍ରିଯାଯା ଯସ୍ଯ ଚୋଚ୍ଛ୍ରିତିଃ ॥ ୨୯.

ଅଲର୍କ କହିଲେ—ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଣ? କାମ କରିବାରେ ଅବହେଳା କଲେ କେମିତି ବନ୍ଧନ ହୁଏ, ଏବଂ କାମ କଲେ କେମିତି ଉନ୍ନତି ମିଳେ?

ଉପକାରାଯ ଯନ୍ନୃଣାଂ ଯଚ୍ଚ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ଗୃହେ ସତା । ଯଥା ଚ କ୍ରିଯତେ ତନ୍ମେ ଯଥାଵତ୍ପୃଚ୍ଛତୋ ଵଦ ॥ ୨୯.

ଲୋକଙ୍କୁ କଣ ଉପକାର କରେ, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ କଣ ବର୍ଜନୀୟ? ଏହି ସବୁ କିପରି କରିବା ଉଚିତ୍, ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ।

ମଦାଲସୋଵାଚ ଵତ୍ସ ! ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମାଦାଯ ନରଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ପୁଷ୍ଣାତି ତେନ ଲୋକାଂଶ୍ଚ ସ ଜଯତ୍ଯଭିଵାଞ୍ଛିତାନ୍ ॥ ୨୯.

ମଦାଲସା କହିଲେ—ପୁଅ! ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରି, ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଲୋକମାନେ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଜିତିପାରେ।

ପିତରୋ ମୁନଯୋ ଦେଵା ଭୂତାନି ମନୁଜାସ୍ତଥା । କୃମିକୀଟପତଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଵଯାଂସି ପଶଵୋଽସୁରାଃ ॥ ୨୯.

ପିତୃ, ଋଷି, ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମଣିଷ, କୀଟ, ପୋକା, ଉଡ଼ୁଥିବା ପୋକା, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଓ ଦାନବମାନେ—

ଗୃହସ୍ଥମୁପଜୀଵନ୍ତି ତତସ୍ତୃପ୍ତିଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚ । ମୁଖଂ ଚାସ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତେ ଅପି ନୋ ଦାସ୍ଯତୀତି ଵୈ ॥ ୨୯.

ସମସ୍ତେ ଗୃହସ୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି—'ସେ ଆମକୁ ଦେବେ କି ନାହିଁ?'

ସର୍ଵସ୍ଯାଧାରଭୂତେଯଂ ଵତ୍ସ ! ଧେନୁସ୍ତ୍ରଯୀମଯୀ । ଯସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵହେତୁଶ୍ଚ ଯା ମତା ॥ ୨୯.

ପୁଅ! ଏହି ତିନି ରୂପର ଗାଈ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର; ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଯିଏ ବିଶ୍ୱର କାରଣ ଭାବରେ ମନାଯାଏ।

ଋକ୍ପୃଷ୍ଠାସୌ ଯଜୁର୍ମଧ୍ଯା ସାମଵକ୍ତ୍ରଶିରୋଧରା । ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଵିଷାଣା ଚ ସାଧୁସୂକ୍ତତନୂରୁହା ॥ ୨୯.

ତାଙ୍କ ପିଠ ଋଗ୍ବେଦ, ମଧ୍ୟ ଯଜୁର୍ବେଦ, ମୁହଁ ଓ ମୁଣ୍ଡ ସାମବେଦ; ଶିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ, ଦେହ ହେଉଛି ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସ୍ତୁତି।

ଶାନ୍ତିପୁଷ୍ଟିଶକୃନ୍ମୂତ୍ରା ଵର୍ଣପାଦପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ଆଜୀଵ୍ଯମାନା ଜଗତାଂ ସାକ୍ଷଯା ନାପଚୀଯତେ ॥ ୨୯.

ତାଙ୍କ ଗୋବର ଓ ମୁତ୍ର ହେଉଛି ଶାନ୍ତି ଓ ପୋଷଣ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗାଈ ପୋଷିତ, ଜଗତ ଅବିନାଶୀ ଓ ଅକ୍ଷୟ ରହେ।

ସ୍ଵାହାକାରସ୍ଵଧାକାରୌ ଵଷଟ୍କାରଶ୍ଚ ପୁତ୍ରକ ! । ହନ୍ତକାରସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯସ୍ତସ୍ଯାଃସ୍ତନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ॥ ୨୯.

ବାପା, ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଷ୍ଟନ ହେଉଛି—'ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ୱଧା', 'ବଷଟ୍' ଏବଂ 'ହନ୍ତ' ଏହି ଚାରିଟି ଉଚ୍ଚାରଣ ରୂପେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।

ସ୍ଵାହାକାରଂ ସ୍ତନଂ ଦେଵାଃ ପିତରଶ୍ଚ ସ୍ଵଧାମଯମ୍ । ମୁନଯଶ୍ଚ ଵଷଟ୍କାରଂ ଦେଵଭୂତସୁରେତରାଃ ॥ ୨୯.

ଦେବତାମାନେ 'ସ୍ୱାହା' ଷ୍ଟନରୁ, ପିତୃମାନେ 'ସ୍ୱଧା' ଷ୍ଟନରୁ, ଏବଂ ଋଷି, ଦେବତା, ଭୂତ, ଅସୁରମାନେ 'ବଷଟ୍' ଷ୍ଟନରୁ ପିଉନ୍ତି।

ହନ୍ତକାରଂ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ପିବନ୍ତି ସତତଂ ସ୍ତନମ୍ । ଏଵମାପ୍ଯାଯଯତ୍ଯେଷା ଵତ୍ସ ! ଧେନୁସ୍ତ୍ରଯୀମଯୀ ॥ ୨୯.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା 'ହନ୍ତ' ଷ୍ଟନରୁ ପିଉନ୍ତି। ଏଭଳି, ବଛା, ଏହି ତିନୋଟି ବେଦ ରୂପୀ ଗାଈ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ।

ତେଷାମୁଚ୍ଛେଦକର୍ତା ଚ ଯୋ ନରୋଽତ୍ଯନ୍ତପାପକୃତ୍ । ସ ତମସ୍ଯାନ୍ଧତାମିସ୍ତ୍ରେ ତାମିସ୍ତ୍ରେ ଚ ନିମଜ୍ଜତି ॥ ୨୯.

ଯିଏ ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଅତି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରେ, ସେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ।

ଯଶ୍ଚେମାଂ ମାନଵୋ ଧେନୁଂ ସ୍ଵୈର୍ଵତ୍ସୈରମରାଦିଭିଃ । ପାଯଯତ୍ଯୁଚିତେ କାଲେ ସ ସ୍ଵର୍ଗାଯୋପପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୯.

ଯିଏ ନିଜ ବଛା, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଏହି ଧେନୁକୁ ଠିକ୍ ସମୟରେ ପିଉଅଇଁଥାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।

ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ର ! ମନୁଷ୍ଯେଣ ଦେଵର୍ଷିପିତୃମାନଵାଃ । ଭୂତାନି ଚାନୁଦିଵସଂ ପୋଷ୍ଯାଣି ସ୍ଵତନୁର୍ଯଥା ॥ ୨୯.

ସେଥିପାଇଁ, ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଯେପରି ଦିନକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

ତସ୍ମାତ୍ସ୍ତ୍ରାତଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ଦେଵର୍ଷିପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ପ୍ରଜାପତେସ୍ତଥୈଵାଦିଭଃ କାଲେ କୁର୍ଯାତ୍ସମାହିତଃ ॥ ୨୯.

ତେଣୁ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ସୁମନୋଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ଦେଵାନଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ମାନଵଃ । ତତୋଽଗ୍ନେସ୍ତର୍ପଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଯାଶ୍ଚ ବଲଯସ୍ତଥା ॥ ୨୯.

ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।

ବ୍ରହ୍ମଣେ ଗୃହମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିଶ୍ଵେଦେଵେଭ୍ଯ ଏଵ ଚ । ଧନ୍ଵନ୍ତରିଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପ୍ରାଗୁଦୀଚ୍ଯାଂ ବଲିଂ କ୍ଷିପେତ୍ ॥ ୨୯.

ଘର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ପାଇଁ, ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର କୋଣରେ ବଳି ରଖିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଶକ୍ରାଯ ଯାମ୍ଯାଯାଂ ଯମାଯ ବଲିମାହରେତ୍ । ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଵରୁଣାଯାଥ ସୋମାଯୋତ୍ତରତୋ ବଲିମ୍ ॥ ୨୯.

ପୂର୍ବଦିଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଯମଙ୍କୁ, ପଶ୍ଚିମରେ ବରୁଣଙ୍କୁ, ଉତ୍ତରରେ ସୋମଙ୍କୁ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।