ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଅସ୍ଯାନ୍ତର୍ଗତମାଯତ୍ତଂ ସ୍ଵରଵ୍ଯଞ୍ଜନସଂମିତମ୍ । ତଦଶେଷଂ ମଯା ଦତ୍ତଂ ଭଵତଃ କମ୍ବଲସ୍ଯ ଚ ॥ ୨୩.

ଏହା ଭିତରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ ନୋଟ୍‌ ଏବଂ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ, ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ତୁମେ ଓ କମ୍ବଳଙ୍କୁ ଦେଇଛି।

ତଥା ନାନ୍ଯସ୍ଯ ଭୂର୍ଲୋକେ ପାତାଲେ ଚାପି ପନ୍ନଗ । ପ୍ରଣେତାରୌ ଭଵନ୍ତୌ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ପାତାଲେ ଦେଵଲୋକେ ଚ ଭୂର୍ଲୋକେ ଚୈଵ ପନ୍ନଗୌ ॥ ୨୩.

ହେ ସର୍ପ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହେବେନାହିଁ; ପାତାଳ, ଦେବଲୋକ ଓ ପୃଥିବୀରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ କେବଳ ତୁମେ ଓ କମ୍ବଳ ହେବ।

ଜଡ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସା ତଦା ଦେଵୀ ସର୍ଵଜିହ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀ । ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ ସଦ୍ଯୋ ନାଗସ୍ଯ କମଲେକ୍ଷଣା ॥ ୨୩.

ଯଡ଼ କହିଲେ — ଏଭଳି କହି, ସମସ୍ତ ଭାଷାର ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ, କମଳନୟନୀ, ସେଇ ସମୟରେ ସର୍ପଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।

ତଯୋଶ୍ଚ ତଦ୍ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଭ୍ରାତ୍ରୋଃ ସର୍ଵମଜାଯତ । ଵିଜ୍ଞାନମୁଭଯୋରଗ୍ର୍ଯଂ ପଦତାଲସ୍ଵରାଦିକମ୍ ॥ ୨୩.

ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା; ଦୁହେଁ ପାଖରେ ଛନ୍ଦ, ତାଳ, ସ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା।

ତତଃ କୈଲାସଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଶିଖରସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଗୀତକୈଃ ସପ୍ତଭିର୍ନାଗୌ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତୌ ॥ ୨୩.

ତାପରେ, ସପ୍ତ ପ୍ରକାର ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ତନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ଲୟରେ ଦକ୍ଷ ଦୁଇ ସର୍ପ କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ଆରିରାଧଯିଷୂ ଦେଵମନଙ୍ଗାଙ୍ଗହରଂ ହରମ୍ । ପ୍ରଚକ୍ରତୁଃ ପରଂ ଯତ୍ନମୁଭୌ ସଂହତଵାକ୍କଲୌ ॥ ୨୩.

କାମଦେବଙ୍କୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ, ଦୁହେଁ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱର ଏକତ୍ର କରି, ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ କଲେ।

ପ୍ରାତର୍ନିଶାଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସନ୍ଧ୍ଯଯୋଶ୍ଚାପି ତତ୍ପରୌ । ତଯୋଃ କାଲେନ ମହତା ସ୍ତୂଯମାନୋ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ ॥ ୨୩.

ସକାଳ, ରାତି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଦୁହେଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହିଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିବା ସହ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

ତୁତୋଷ ଗୀତକୈସ୍ତୌ ଚ ପ୍ରାହେଶୋ ଗୃହ୍ଯତାଂ ଵରଃ । ତତଃ ପ୍ରଣମ୍ଯାଶ୍ଵତରଃ କମ୍ବଲେନ ସମଂ ତଦା ॥ ୨୩.

ତାଙ୍କର ଗୀତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭଗବାନ କହିଲେ: 'ଏବେ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ'; ତାପରେ, ଦୁହେଁ ଏକାସାଥି ନମସ୍କାର କରି, ଅଶ୍ୱତର ଓ କମ୍ବଳ ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନା କଲେ।

ଵ୍ଯଜ୍ଞାପଯନ୍ମହାଦେଵଂ ଶିତିକଣ୍ଠମୁମାପତିମ୍ । ଯଦି ନୌ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରୀତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ତ୍ରିଲୋଚନଃ ॥ ୨୩.

ସେମାନେ ନୀଳକଣ୍ଠ, ଉମାପତି ମହାଦେବଙ୍କୁ ବିନନ୍ତି କଲେ: 'ଯଦି ଦେବଦେବ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଭଗବାନ ଆମେ ଦୁହେଁ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛନ୍ତି—'

ତତୋ ଯଥାଭିଲଷିତଂ ଵରମେନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ନୌ । ମୃତା କୁଵଲଯାଶ୍ଵସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଦେଵ ! ମଦାଲସା ॥ ୨୩.

'ତେବେ ଆମେ ଯେପରି ଚାହୁଁଛୁ, ସେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ; ହେ ଦେବ, କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମଦାଳସା—'

ତେନୈଵ ଵଯସା ସଦ୍ଯୋ ଦୁହିତୃତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତୁ ମେ । ଜାତିସ୍ମରା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତଦ୍ଵତ୍କାନ୍ତିସମନ୍ଵିତା । ଯୋଗିନୀ ଯୋଗମାତା ଚ ମଦ୍ଗେହେ ଜାଯତାଂ ଭଵ ॥ ୨୩.

'ସେଇ ଦିନରେ ଯେଉଁ ବୟସରେ ଥିଲେ, ସେଇ ବୟସରେ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ସହିତ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା, ସେହିପରି ରୂପରେ, ମୋ ଘରେ ଯୋଗିନୀ ଓ ଯୋଗୀମାତା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ।'

ମହାଦେଵ ଉଵାଚ ଯଥୋକ୍ତଂ ପନ୍ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ! ସର୍ଵେମେତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦସନ୍ଦିଗ୍ଧଂ ଶ୍ରୁଣୁ ଚେଦଂ ଭୁଜଙ୍ଗମ ॥ ୨୩.

ମହାଦେବ କହିଲେ: 'ହେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ମୋର କୃପାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହିପରି ହେବ; ଏବେ ଏହା ଶୁଣ।'

ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ତୁ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ମଧ୍ଯମଂ ପିଣ୍ଡମାତ୍ମନା । ଭକ୍ଷଯେଥାଃ ଫଣିଶ୍ରେଷ୍ଠ ! ଶୁଚିଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ ॥ ୨୩.

'ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ, ମଧ୍ୟମ ପିଣ୍ଡଟି ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଖାଅ, ହେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'

ଭକ୍ଷିତେ ତୁ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଭଵତୋ ମଧ୍ଯମାତ୍ଫଣାତ୍ । ସମୁତ୍ପତ୍ସ୍ଯତି କଲ୍ଯାଣୀ ତଥାରୂପା ଯଥାମୃତା ॥ ୨୩.

'ତୁମେ ଏହା ଖାଇଲେ, ତୁମ ଫଣର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ, ସେ ଶୁଭ ରୂପାବତୀ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲେ, ସେହିପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ।'

କାମଞ୍ଚେମମଭିଧ୍ଯାଯ କୁରୁ ତ୍ଵଂ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ସା ସୁଭ୍ରୂଃ ଶ୍ଵସତୋ ମଧ୍ଯମାତ୍ଫଣାତ୍ ॥ ୨୩.

'ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ପିତୃତର୍ପଣ କର; ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି ଥିବା ସେ, ତୁମ ଫଣର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ବାହାରିବେ।'

ସମୁତ୍ପତ୍ସ୍ଯତି କଲ୍ଯାଣୀ ତଥାରୂପା ଯଥାମୃତା । ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତତସ୍ତୌ ତୁ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହେଶ୍ଵରମ୍ ॥ ୨୩.

ଏମିତି ଏକ ଶୁଭ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ, ଯିଏ ଅମୃତର ପରି ସୁନ୍ଦର। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ।

ରସାତଲଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତୌ ପରିତୋଷସମନ୍ଵିତୌ । ତଥା ଚ କୃତଵାନ୍ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସ ନାଗଃ କମ୍ବଲାନୁଜଃ ॥ ୨୩.

ସେମାନେ ପୁଣି ରସାତଳକୁ ଫେରିଗଲେ, ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ନେଇ। ଏଭଳି ଭାବରେ କମ୍ବଳଙ୍କ ଭାଉଣୀ ନାଗ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ।

ପିଣ୍ଡଞ୍ଚ ମଧ୍ଯମଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଯଥାଵଦୁପଭୁକ୍ତଵାନ୍ । ତଞ୍ଚାପି ଧ୍ଯାଯଃ କାମଂ ତତଃ ସା ତନୁମଧ୍ଯମା ॥ ୨୩.

ସେ ମଧ୍ୟମ ଭାଗର ପିଣ୍ଡଟି ଠିକ୍ ଭଳି ଭୋଗ କଲେ। ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବାବେଳେ, ସେ ତନୁମଧ୍ୟମା ନାରୀ—

ଜଜ୍ଞେ ନିଶ୍ଵସତଃ ସଦ୍ଯସ୍ତଦ୍ରୂପା ମଧ୍ଯମାତ୍ଫଣାତ୍ । ନ ଚାପି କଥଯାମାସ କସ୍ଯଚିତ୍ସ ଭୁଜଙ୍ଗମଃ ॥ ୨୩.

ସେ ନାଗ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ସହିତ, ମଧ୍ୟମ ଫଣାରୁ ସେଇ ରୂପରେ ତୁରନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏବଂ ସେ ନାଗ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।

ଅନ୍ତର୍ଗୃହେ ତାଂ ସୁଦତୀଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଗୁପ୍ତାମଧାରଯତ୍ । ତୌ ଚାନୁଦିନମାଗମ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ନାଗପତେଃ ସୁଖମ୍ ॥ ୨୩.

ସେ ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଥିବା ନାରୀକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ କରି, ଘରର ଭିତରେ ରଖିଲେ। ଏବଂ ନାଗପତିଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ଆସି, ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ।

ଋତଧ୍ଵଜେନ ସହିତୌ ଚିକ୍ରୀଡାତେଽମରାଵିଵ । ଏକଦା ତୁ ସୁତୌ ପ୍ରାହ ନାଗରାଜୋ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ ॥ ୨୩.

ଋତଧ୍ୱଜଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଖେଳୁଥିଲେ। ଏକଦିନ ନାଗରାଜ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନୋଁକୁ କହିଲେ।

ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵମୁକ୍ତନ୍ତୁ କ୍ରିଯତେ କିଂ ନ ତତ୍ତଥା । ସ ରାଜପୁତ୍ରୋ ଯୁଵଯୋରୁପକାରୀ ମମାନ୍ତିକମ୍ ॥ ୨୩.

"ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲି, ସେ କାହିଁକି କରାଯାଉନାହିଁ? ସେ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମମାନେଙ୍କ ଉପକାରୀ, ତାଙ୍କୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ।"

କସ୍ମାନ୍ନାନୀଯତେ ଵତ୍ସାଵୁପକାରାଯ ମାନଦଃ । ଏଵମୁକ୍ତୌ ତତସ୍ତେନ ପିତ୍ରା ସ୍ନେହଵତା ତୁ ତୌ ॥ ୨୩.

"ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେ, ଉପକାର ପାଇଁ ମାନଦାତା ସେ ରାଜପୁତ୍ର କାହିଁକି ଆଣାଯାଉନାହିଁ?" ଏଭଳି ମମତାରେ ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ—

ଗତ୍ଵା ତସ୍ଯ ପୁରଂ ସଖ୍ଯୂ ରେମାତେ ତେନ ଧୀମତା । ତତଃ କୁଵଲଯାଶ୍ଵଂ ତୌ କୃତ୍ଵା କିଞ୍ଚିତ୍କଥାନ୍ତରମ୍ ॥ ୨୩.

ସେ ରାଜଧାନୀକୁ ଯାଇ, ସେ ଧୀର ରାଜପୁତ୍ର ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ଖୁସିରେ ରହିଲେ। ପରେ କୁବଳୟାଶ୍ୱ ସହ କିଛି ଆଲୋଚନା କରି—

ଅବ୍ରୂତାଂ ପ୍ରଣଯୋପେତଂ ସ୍ଵଗେହଗମନଂ ପ୍ରତି । ତାଵାହ ନୃପପୁତ୍ରୋଽସୌ ନନ୍ଵିଦଂ ଭଵତୋର୍ଗୃହମ୍ ॥ ୨୩.

ସେମାନେ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିବା କଥା କହିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜପୁତ୍ର କହିଲେ, "ଏହି ଘର କଣ ତୁମମାନେଙ୍କ ନୁହେଁ କି?"

ଧନଵାହନଵସ୍ତ୍ରାଦି ଯନ୍ମଦୀଯଂ ତଦେଵ ଵାମ୍ । ଯତ୍ତୁ ଵାଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ଦାତୁଂ ଧନଂ ରତ୍ନମଥାପି ଵା ॥ ୨୩.

"ମୋ ସମସ୍ତ ଧନ, ଯାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ତୁମମାନେଙ୍କ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଧନ, ରତ୍ନ କିମ୍ବା ଯାହା ଚାହଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି।"

ତଦ୍ଦୀଯତାଂ ଦ୍ଵିଜସୁତୌ ଯଦି ଵାଂ ପ୍ରଣଯୋ ମଯି । ଏତାଵତାହଂ ଦୈଵେନ ଵଞ୍ଚିତୋଽସ୍ମି ଦୁରାତ୍ମନା ॥ ୨୩.

"ଯଦି ତୁମମାନେ ମୋତେ ସ୍ନେହ କର, ଏହି ସବୁ ତୁମେ ନେଉ। ଏଠିରେ ମୁଁ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି, ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ।"

ଯଦ୍ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ମମତ୍ଵଂ ନୋ ମଦୀଯେ କ୍ରିଯତେ ଗୃହେ । ଯଦି ଵାଂ ମତ୍ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯମନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋଽସ୍ମି ଵାଂ ଯଦି ॥ ୨୩.

"ତୁମେ ମୋ ଘରକୁ ନିଜ ଘର ଭାବେ ଦେଖୁନାହାଁ। ଯଦି ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କ ପ୍ରିୟ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ—"

ତଦ୍ଧନେ ମମ ଗେହେ ଚ ମମତ୍ଵମନୁକଲ୍ପ୍ଯତାମ୍ । ଯୁଵଯୋର୍ଯନ୍ମଦୀଯଂ ତନ୍ମାମକଂ ଯୁଵଯୋଃ ସ୍ଵକମ୍ ॥ ୨୩.

"ତେବେ ମୋ ଧନ ଓ ଘରକୁ ତୁମେ ନିଜର ଭାବେ ଗଣନ୍ତୁ। ମୋ ଯାହା ଅଛି, ସେ ତୁମର; ତୁମର ଯାହା ଅଛି, ସେ ମୋର।"