ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ନାଗରାଡଶ୍ଵତର ଉଵାଚ ଯଦ୍ଯଶକ୍ଯମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ । କର୍ମଣ୍ଯୁଦ୍ଯମମୁଦ୍ଯୋଗହାନ୍ଯା ହାନିସ୍ତତଃ ପରମ୍ ॥ ୨୩.

ନାଗରାଜ ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: ଯଦି କିଛି ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣି, ମଣିଷମାନେ କାମ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ହରାଯିବ, ଏହି ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ହାନି।

ଆରଭେତ ନରଃ କର୍ମ ସ୍ଵପୌରୁଷମହାପଯନ୍ । ନିଷ୍ପତ୍ତିଃ କର୍ମଣୋ ଦୈଵେ ପୌରୁଷେ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ॥ ୨୩.

ମଣିଷ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଇ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ—ଦୁଇଟି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ତସ୍ମାଦହଂ ତଥା ଯତ୍ନଂ କରିଷ୍ଯେ ପୁତ୍ରକାଵିତଃ । ତପଶ୍ଚର୍ଯାଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯଥୈତତ୍ସାଧ୍ଯତେଽଚିରାତ୍ ॥ ୨୩.

ତେଣୁ, ପୁଅମାନେ, ମୁଁ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ପ୍ରୟାସ କରିବି; ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହା ଶୀଘ୍ର ସାଧିତ ହେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି।

ଜଡ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ଲକ୍ଷାଵତରଣଂ ଗିରେଃ । ତୀର୍ଥଂ ହିମଵତୋ ଗତ୍ଵା ତପସ୍ତେପେ ସୁଦୁଶ୍ଚରମ୍ ॥ ୨୩.

ଜଡ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତର ପ୍ଲକ୍ଷାବତରଣ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ ଓ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।

ତୁଷ୍ଟାଵ ଗୀର୍ଭିଶ୍ଚ ତତସ୍ତତ୍ର ଦେଵୀଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ତନ୍ମନା ନିଯତାହାରୋ ଭୂତ୍ଵା ତ୍ରିଷଵଣାପ୍ଲୁତଃ ॥ ୨୩.

ସେଠାରେ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଓ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଅସ୍ନାନ କରି, ସେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

ଅଶ୍ଵତର ଉଵାଚ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀମହଂ ଦେଵୀମାରିରାଧଯିଷୁଃ ଶୁଭାମ୍ । ସ୍ତୋଷ୍ଯେ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ବ୍ରହ୍ମଯୋନିଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ ॥ ୨୩.

ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ଜଗତ୍‌ଜନନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ସକୁ, ସ୍ତୁତି କରିବି।

ସଦସଦ୍ଦେଵି ! ସତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ମୋକ୍ଷଵଚ୍ଚାର୍ଥଵତ୍ପଦମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯ୍ଯସଂଯୋଗଂ ଯୋଗଵଦ୍ଦେଵି ! ସଂସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୨୩.

ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍। ସତ୍ୟ, ଅଳ୍ପ, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ—ଯେଉଁଠି ତୁମ ସହିତ ଏକତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସବୁ କିଛି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ଵମକ୍ଷରଂ ପରଂ ଦେଵି ! ଯତ୍ର ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ଦେଵି ! ସଂସ୍ଥିତଂ ପରମାଣୁଵତ୍ ॥ ୨୩.

ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ, ଯାହାରେ ସବୁ କିଛି ଅବସ୍ଥିତ। ଅକ୍ଷୟ, ପରମ, ପରମାଣୁ ପରି ଅବସ୍ଥିତ।

ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶ୍ଵଞ୍ଚୈତତ୍କ୍ଷରାତ୍ମକମ୍ । ଦାରୁଣ୍ଯଵସ୍ଥିତୋ ଵହ୍ନିର୍ଭୌମାଶ୍ଚ ପରମାଣଵଃ ॥ ୨୩.

ଅକ୍ଷୟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କ୍ଷରସ୍ୱରୂପ। କାଠରେ ଯେମିତି ଅଗ୍ନି ଅଛି, ଭୂମିରେ ପରମାଣୁ ଅଛି।

ତଥା ତ୍ଵଯି ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜଗଚ୍ଚେଦମଶେଷତଃ । ଓଙ୍କାରାକ୍ଷରସଂସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ତୁ ଦେଵି ! ସ୍ଥିରାସ୍ଥିରମ୍ ॥ ୨୩.

ଏପରି ମା, ତୁମରେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। ଓଁ ଶବ୍ଦର ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେ ଅଚଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳ — ଦୁହିଁ ତୁମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି।

ତତ୍ର ମାତ୍ରାତ୍ରଯଂ ସର୍ଵମସ୍ତି ଯଦ୍ଦେଵି ନାସ୍ତି ଚ । ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକତ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୩.

ମା, ସେଠି ତିନି ମାତ୍ରାରେ ସମସ୍ତ ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ନାହିଁ, ସେ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଏହି ମାତ୍ରାରେ ଅଛି।

ତ୍ରୀଣି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ତ୍ରଯୋ ଧର୍ମାଗମାସ୍ତଥା । ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ ଶବ୍ଦସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାସ୍ତଥାଶ୍ରମାଃ ॥ ୨୩.

ତିନି ପ୍ରକାର ଆଲୋକ, ତିନି ରଙ୍ଗ, ତିନି ଧର୍ମର ଉତ୍ସ, ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଶବ୍ଦ, ତିନି ବେଦ ଓ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଏହି ମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।

ତ୍ରଯଃ କାଲାସ୍ତଥାଵସ୍ଥାଃ ପିତରୋଽହର୍ନିଶାଦଯଃ । ଏତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ରଯଂ ଦେଵି ! ତଵ ରୂପଂ ସରସ୍ଵତି ॥ ୨୩.

ତିନି କାଳ, ତିନି ଅବସ୍ଥା, ପିତୃଗଣ, ଦିନ ଓ ରାତି ଓ ଏହିପରି ସବୁ — ଏହି ତିନି ମାତ୍ରା ମା, ତୁମ ନିଜ ରୂପ, ହେ ସରସ୍ୱତୀ।

ଵିଭିନ୍ନଦର୍ଶିନାମାଦ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ସନାତନାଃ । ସୋମସଂସ୍ଥା ହଵିଃ ସଂସ୍ଥାଃ ପାକସଂସ୍ଥାଶ୍ଚ ସପ୍ତ ଯାଃ ॥ ୨୩.

ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ ଅଛି; ସପ୍ତ ସୋମ ଯଜ୍ଞ, ସପ୍ତ ହବିଷ୍ୟ, ଓ ସପ୍ତ ପାକ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।

ତାସ୍ତ୍ଵଦୁଚ୍ଚାରଣାଦ୍ଦେଵି ! କ୍ରିଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯଂ ତଥା ଚାନ୍ଯଦର୍ଧମାତ୍ରାନ୍ଵିତଂ ପରମ୍ ॥ ୨୩.

ହେ ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତୁମର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଏହାଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ ଅଛି, ଯାହାରେ ଅର୍ଧ ମାତ୍ରା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅଵିକାର୍ଯକ୍ଷଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ପରିଣାମଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ତଵୈତତ୍ପରମଂ ରୂପଂ ଯନ୍ନ ଶକ୍ଯଂ ମଯୋଦିତୁମ୍ ॥ ୨୩.

ଯେଉଁ ରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅକ୍ଷୟ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପରିଣାମ ରହିତ, ସେଇ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ।

ନ ଚାସ୍ଯେ ନ ଚ ତଜ୍ଜିହ୍ଵା ତାମ୍ରୋଷ୍ଠାଦିଭିରୁଚ୍ଯତେ । ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଵସଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କୌ ଜ୍ଯୋତିରେଵ ଚ ॥ ୨୩.

ଏହାର ନ ଜିହ୍ୱା ଅଛି, ନ ଲାଲ ଠୋଠ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଅଛି; ଇନ୍ଦ୍ର, ବସୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଵିଶ୍ଵାଵାସଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ଵିଶ୍ଵେଶଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ସାଂଖ୍ଯଵେଦାନ୍ତଵାଦୋକ୍ତଂ ବହୁଶାଖାସ୍ଥିରୀକୃତମ୍ ॥ ୨୩.

ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଓ ପରମେଶ୍ୱର; ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବିଧ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅନାଦିମଧ୍ଯନିଧନଂ ସଦସନ୍ନ ସଦେଵ ଯତ୍ । ଏକନ୍ତ୍ଵନେକଂ ନାପ୍ଯେକଂ ଭଵଭେଦସମାଶ୍ରୈତମ୍ ॥ ୨୩.

ଏହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହା ଅଛି ଓ ନାହିଁ, ତଥାପି ସତ୍ୟ; ଏକ ଓ ଅନେକ, କିନ୍ତୁ ଏକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଭାବର ଆଶ୍ରୟ।

ଅନାଖ୍ଯଂ ଷଡ୍ଗୁଣାଖ୍ଯଞ୍ଚ ଵର୍ଗାଖ୍ଯଂ ତ୍ରିଗୁଣାଶ୍ରଯମ୍ । ନାନାଶକ୍ତିମତାମେକଂ ଶକ୍ତିଵୈଭଵିକଂ ପରମ୍ ॥ ୨୩.

ଏହା ନାମହୀନ, ଷଡ୍‌ଗୁଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଶ୍ରେଣୀ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ତିନି ଗୁଣର ଆଧାର; ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ, ଶକ୍ତିର ମହିମାରେ ପରମ।

ସୁଖାସୁଖଂ ମହାସୌଖ୍ଯରୂପଂ ତ୍ଵଯି ଵିଭାଵ୍ଯତେ । ଏଵଂ ଦେଵି ! ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ସକଲଂ ନିଷ୍କଲଞ୍ଚ ଯତ୍ । ଅଦ୍ଵୈତାଵସ୍ଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯଚ୍ଚ ଦ୍ଵୈତେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୨୩.

ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ମହାସୁଖର ରୂପ ତୁମରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏପରି ମା, ସମସ୍ତ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେ ସବୁ ତୁମେ ବ୍ୟାପି ଅଛ; ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଯାହା ଅଛି, ସେ ସବୁ ତୁମେ।

ଯେଽର୍ଥା ନିତ୍ଯା ଯେ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଚାନ୍ଯେ ଯେ ଵା ସ୍ଥୂଲା ଯେ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମାତିସୂକ୍ଷ୍ମାଃ । ଯେ ଵା ଭୂମୌ ଯେଽନ୍ତରୀକ୍ଷେଽନ୍ଯତୋ ଵା ତେଷାଂ ତେଷାଂ ତ୍ଵତ୍ତ ଏଵୋପଲବ୍ଧିଃ ॥ ୨୩.

ଯେଉଁ ସବୁ ବସ୍ତୁ ଚିରନ୍ତନ, ଯେଉଁମାନେ ନଶ୍ୱର, ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼, ଯେଉଁମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଭୂମିରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଥିବା — ସେ ସବୁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।

ଯଚ୍ଚାମୂର୍ତଂ ଯଚ୍ଚ ମୂର୍ତଂ ସମସ୍ତଂ ଯଦ୍ଵା ଭୂତେଷ୍ଵେକମେକଞ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍ । ଯଦ୍ଦିଵ୍ଯସ୍ତି କ୍ଷ୍ମାତଲେ ଖେଽନ୍ଯତୋ ଵା ତ୍ଵତ୍ସମ୍ବଦ୍ଧଂ ତ୍ଵତ୍ସ୍ଵରୈର୍ଵ୍ଯଞ୍ଜନୈଶ୍ଚ ॥ ୨୩.

ଯାହା ନିରାକାର ଓ ଯାହା ଆକାରବାନ୍, ସମସ୍ତ; ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଏକ କିମ୍ବା ଅନେକ; ଦିବ୍ୟ, ଭୂମିରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଥିବା — ସେ ସବୁ ତୁମ ସ୍ୱର ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସଂଯୁକ୍ତ।

ଜଡ ଉଵାଚ ଏଵଂ ସ୍ତୁତା ତଦା ଦେଵୀ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜିହ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ନାଗମଶ୍ଵତରଂ ତତଃ ॥ ୨୩.

ଯଡ଼ କହିଲେ — ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜିହ୍ୱା ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ନାଗ ଅଶ୍ୱତରଙ୍କୁ କହିଲେ।

ସରସ୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ ଵରଂ ତେ କମ୍ବଲଭ୍ରାତଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମ୍ଯୁରଗାଧିପ ! । ତଦୁଚ୍ଯତାଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଯତ୍ତେ ମନସି ଵର୍ତତେ ॥ ୨୩.

ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ — କମ୍ବଳଙ୍କ ଭାଇ, ହେ ନାଗରାଜ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେଉଛି; ଯାହା ତୁମ ମନରେ ଅଛି, କହ, ମୁଁ ଦେଇଦେବି।

ଅଶ୍ଵତର ଉଵାଚ ସହାଯଂ ଦେହି ଦେଵି ! ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଂ କମ୍ବଲମେଵ ମେ । ସମସ୍ତସ୍ଵରସମ୍ବନ୍ଧମୁଭଯୋଃ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛ ଚ ॥ ୨୩.

ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ — ମା, ପ୍ରଥମେ କମ୍ବଳଙ୍କୁ ମୋ ସହାୟ ଭାବେ ଦିଅ। ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ସଂଯୋଗ ଦିଅ।

ସରସ୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ ସପ୍ତ ସ୍ଵରା ଗ୍ରାମରାଗାଃ ସପ୍ତ ପନ୍ନଗସତ୍ତମ ! । ଗୀତକାନି ଚ ସପ୍ତୈଵ ତାଵତୀଶ୍ଚାପି ମୂର୍ଚ୍ଛନାଃ ॥ ୨୩.

ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ — ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପନ୍ନଗ, ସପ୍ତ ସ୍ୱର, ଗ୍ରାମ ରାଗ, ସପ୍ତ ଗୀତ ଓ ସେଇପରି ସପ୍ତ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ତୁମକୁ ଦେଉଛି।

ତାଲାଶ୍ଚୈକୋନପଞ୍ଚାଶତ୍ତଥା ଗ୍ରାମତ୍ରଯଞ୍ଚ ଯତ୍ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଭଵାନ୍ ଗାତା କମ୍ବଲଶ୍ଚ ତଥାନଘ ! ॥ ୨୩.

ଏକାବନି ତାଳ ଓ ତିନିଟି ଗ୍ରାମର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତୁମେ ଏବଂ କମ୍ବଳ ଦୁହେଁ ପାଇବେ।

ଜ୍ଞାସ୍ଯସେ ମତ୍ପ୍ରସାଦେନ ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରାପରଂ ତଥା । ଚତୁର୍ଵିଧଂ ପଦଂ ତାଲଂ ତ୍ରିଃ ପ୍ରକାରଂ ଲଯତ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୩.

ମୋର କୃପାରେ, ତୁମେ ସର୍ପସଙ୍ଗୀତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଚାଲି, ତାଳ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୟ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ତାଳ ଜାଣିପାରିବ।