ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ମଯାରିଶାତନଂ କାର୍ଯଂ ରାଜ୍ଞଃ ଶୁଶ୍ରୁଷଣଂ ପିତୁଃ । ଜୀଵିତଂ ତସ୍ଯ ଚାଯତ୍ତଂ ସନ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ତତ୍କଥଂ ମଯା ॥ ୨୩.

'ମୋତେ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ କରିବା, ରାଜା ଅର୍ଥାତ୍ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମୋପରି ନିର୍ଭର, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଏହା ଛାଡ଼ିପାରିବି?'

କିନ୍ତ୍ଵତ୍ର ମନ୍ଯେ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାଗସ୍ଯ ଯୋଷିତଃ । ସ ଚାପି ନୋପକାରାଯ ତନ୍ଵଙ୍ଗ୍ଯାଃ କିନ୍ତୁ ସର୍ଵଥା ॥ ୨୩.

ମୁଁ ଏଠାରେ ଭାବୁଛି, ଏହି ଅଂଶଟି ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜିଉଁ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା, ସେଠି ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହିଁ ଉଚିତ। ଏହା କେବଳ ତାଙ୍କର ଉପକାର ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ଏଭଳି ହେବ।

ମଯା ନୃଶଂସ୍ଯଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୋପକାର୍ଯପକାରି ଚ । ଯା ମଦର୍ଥେଽତ୍ଯଜତ୍ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଦର୍ଥେଽଲ୍ପମିଦଂ ମମ ॥ ୨୩.

ମୋତେ ଦୟା କରିବାକୁ ହେବ, ଏହା ନ ଉପକାର ପାଇଁ, ନ ଅପକାର ପାଇଁ। ସେ ମୋ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ—ଏହି ଛୋଟ କାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ।

ପୁତ୍ରାଵୂଚତୁଃ ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସୋଽଥ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯୋଦକଦାନିକମ୍ । କ୍ରିଯାଶ୍ଚାନନ୍ତରଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଋତଧ୍ଵଜଃ ॥ ୨୩.

ପୁଅମାନେ ଏଭଳି କହିଲେ। ତାପରେ ସେ ନିଜ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଲେ; ପରେ ଯେଉଁ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା ଥିଲା, ସେସବୁ କରି, ଋତଧ୍ୱଜ କହିଲେ।

ଋତଧ୍ଵଜ ଉଵାଚ ଯଦି ସା ମମ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ନ ସ୍ଯାଦ୍ଭାର୍ଯା ମଦାଲସା । ଅସ୍ମିନ୍ ଜନ୍ମନି ନାନ୍ଯା ମେ ଭଵିତ୍ରୀ ସହଚାରିଣୀ ॥ ୨୩.

ଋତଧ୍ୱଜ କହିଲେ: ଯଦି ସେ ସୁସ୍ଳିମ ଦେହବତୀ ମଦାଲସା ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୋ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ସହଚାରିଣୀ ହେବେ ନାହିଁ।

ତାମୃତେ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଗନ୍ଧର୍ଵତନଯାମହମ୍ । ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ଯୋଷିତଂ କାଞ୍ଚିଦିତି ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ ॥ ୨୩.

ସେ ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ଗନ୍ଧର୍ବକନ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଜିଉଁ ସହ ଭୋଗ କରିବି ନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।

ସଦ୍ଧର୍ମଚାରିଣୀଂ ପତ୍ନୀଂ ତାଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଗଜଗାମିନୀମ୍,। କାଞ୍ଚିନ୍ନାଙ୍ଗୀକରିଷ୍ଯାମୀତ୍ଯେତତ୍ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ ॥ ୨୩.

ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବା, ହାତୀ ଚାଲିବା ପରି ଚାଲୁଥିବା ମୋ ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଜିଉଁକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।

ପୁତ୍ରାଵୂଚତୁଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଭୋଗାନ୍ ତାତ ! ସର୍ଵଂସ୍ତଯା ଵିନା । କ୍ରୀଡନ୍ନାସ୍ତେ ସମଂ ତୁଲ୍ଯୈର୍ଵଯସ୍ଯୈଃ ଶୀଲସମ୍ପଦା ॥ ୨୩.

ପୁଅମାନେ କହିଲେ: ତାତା! ସେ ସମସ୍ତ ଜିଉଁ ସହ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ବିନା, ସମାନ ଗୁଣ ଥିବା ସହପାଠୀମାନେ ସହ ଖେଳି ରହୁଛନ୍ତି।

ଏତତ୍ତସ୍ଯ ପରଂ କାର୍ଯଂ ତାତ ! ତତ୍କେନ ଶକ୍ଯତେ । କର୍ତୁମତ୍ଯର୍ଥଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯମୀଶ୍ଵରୈଃ କିମୁତେତରୈଃ ॥ ୨୩.

ଏହା ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ତାତା! ଏହା କିଏ କରିପାରିବ? ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟକର, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ତ କଥା ଛାଡ଼।

ଜଡ ଉଵାଚ ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ତଯୋଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିମର୍ଶମଗମତ୍ପିତା । ଵିମୃଶ୍ଯ ଚାହ ତୌ ପୁତ୍ରୌ ନାଗରାଟ୍ପ୍ରହସନ୍ନିଵ ॥ ୨୩.

ଜଡ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ପିତା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ; ଭଲଭଳି ଭାବି, ସେ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ, ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ହସିଥିବା ପରି କହିଲେ।

ନାଗରାଡଶ୍ଵତର ଉଵାଚ ଯଦ୍ଯଶକ୍ଯମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ । କର୍ମଣ୍ଯୁଦ୍ଯମମୁଦ୍ଯୋଗହାନ୍ଯା ହାନିସ୍ତତଃ ପରମ୍ ॥ ୨୩.

ନାଗରାଜ ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: ଯଦି କିଛି ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣି, ମଣିଷମାନେ କାମ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ହରାଯିବ, ଏହି ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ହାନି।

ଆରଭେତ ନରଃ କର୍ମ ସ୍ଵପୌରୁଷମହାପଯନ୍ । ନିଷ୍ପତ୍ତିଃ କର୍ମଣୋ ଦୈଵେ ପୌରୁଷେ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ॥ ୨୩.

ମଣିଷ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଇ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ—ଦୁଇଟି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ତସ୍ମାଦହଂ ତଥା ଯତ୍ନଂ କରିଷ୍ଯେ ପୁତ୍ରକାଵିତଃ । ତପଶ୍ଚର୍ଯାଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯଥୈତତ୍ସାଧ୍ଯତେଽଚିରାତ୍ ॥ ୨୩.

ତେଣୁ, ପୁଅମାନେ, ମୁଁ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ପ୍ରୟାସ କରିବି; ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହା ଶୀଘ୍ର ସାଧିତ ହେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି।

ଜଡ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ଲକ୍ଷାଵତରଣଂ ଗିରେଃ । ତୀର୍ଥଂ ହିମଵତୋ ଗତ୍ଵା ତପସ୍ତେପେ ସୁଦୁଶ୍ଚରମ୍ ॥ ୨୩.

ଜଡ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତର ପ୍ଲକ୍ଷାବତରଣ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ ଓ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।

ତୁଷ୍ଟାଵ ଗୀର୍ଭିଶ୍ଚ ତତସ୍ତତ୍ର ଦେଵୀଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ତନ୍ମନା ନିଯତାହାରୋ ଭୂତ୍ଵା ତ୍ରିଷଵଣାପ୍ଲୁତଃ ॥ ୨୩.

ସେଠାରେ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଓ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଅସ୍ନାନ କରି, ସେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

ଅଶ୍ଵତର ଉଵାଚ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀମହଂ ଦେଵୀମାରିରାଧଯିଷୁଃ ଶୁଭାମ୍ । ସ୍ତୋଷ୍ଯେ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ବ୍ରହ୍ମଯୋନିଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ ॥ ୨୩.

ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ଜଗତ୍‌ଜନନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ସକୁ, ସ୍ତୁତି କରିବି।

ସଦସଦ୍ଦେଵି ! ସତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ମୋକ୍ଷଵଚ୍ଚାର୍ଥଵତ୍ପଦମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯ୍ଯସଂଯୋଗଂ ଯୋଗଵଦ୍ଦେଵି ! ସଂସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୨୩.

ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍। ସତ୍ୟ, ଅଳ୍ପ, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ—ଯେଉଁଠି ତୁମ ସହିତ ଏକତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସବୁ କିଛି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ଵମକ୍ଷରଂ ପରଂ ଦେଵି ! ଯତ୍ର ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ଦେଵି ! ସଂସ୍ଥିତଂ ପରମାଣୁଵତ୍ ॥ ୨୩.

ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ, ଯାହାରେ ସବୁ କିଛି ଅବସ୍ଥିତ। ଅକ୍ଷୟ, ପରମ, ପରମାଣୁ ପରି ଅବସ୍ଥିତ।

ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶ୍ଵଞ୍ଚୈତତ୍କ୍ଷରାତ୍ମକମ୍ । ଦାରୁଣ୍ଯଵସ୍ଥିତୋ ଵହ୍ନିର୍ଭୌମାଶ୍ଚ ପରମାଣଵଃ ॥ ୨୩.

ଅକ୍ଷୟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କ୍ଷରସ୍ୱରୂପ। କାଠରେ ଯେମିତି ଅଗ୍ନି ଅଛି, ଭୂମିରେ ପରମାଣୁ ଅଛି।

ତଥା ତ୍ଵଯି ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜଗଚ୍ଚେଦମଶେଷତଃ । ଓଙ୍କାରାକ୍ଷରସଂସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ତୁ ଦେଵି ! ସ୍ଥିରାସ୍ଥିରମ୍ ॥ ୨୩.

ଏପରି ମା, ତୁମରେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। ଓଁ ଶବ୍ଦର ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେ ଅଚଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳ — ଦୁହିଁ ତୁମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି।

ତତ୍ର ମାତ୍ରାତ୍ରଯଂ ସର୍ଵମସ୍ତି ଯଦ୍ଦେଵି ନାସ୍ତି ଚ । ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକତ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୩.

ମା, ସେଠି ତିନି ମାତ୍ରାରେ ସମସ୍ତ ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ନାହିଁ, ସେ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଏହି ମାତ୍ରାରେ ଅଛି।

ତ୍ରୀଣି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ତ୍ରଯୋ ଧର୍ମାଗମାସ୍ତଥା । ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ ଶବ୍ଦସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାସ୍ତଥାଶ୍ରମାଃ ॥ ୨୩.

ତିନି ପ୍ରକାର ଆଲୋକ, ତିନି ରଙ୍ଗ, ତିନି ଧର୍ମର ଉତ୍ସ, ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଶବ୍ଦ, ତିନି ବେଦ ଓ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଏହି ମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।

ତ୍ରଯଃ କାଲାସ୍ତଥାଵସ୍ଥାଃ ପିତରୋଽହର୍ନିଶାଦଯଃ । ଏତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ରଯଂ ଦେଵି ! ତଵ ରୂପଂ ସରସ୍ଵତି ॥ ୨୩.

ତିନି କାଳ, ତିନି ଅବସ୍ଥା, ପିତୃଗଣ, ଦିନ ଓ ରାତି ଓ ଏହିପରି ସବୁ — ଏହି ତିନି ମାତ୍ରା ମା, ତୁମ ନିଜ ରୂପ, ହେ ସରସ୍ୱତୀ।

ଵିଭିନ୍ନଦର୍ଶିନାମାଦ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ସନାତନାଃ । ସୋମସଂସ୍ଥା ହଵିଃ ସଂସ୍ଥାଃ ପାକସଂସ୍ଥାଶ୍ଚ ସପ୍ତ ଯାଃ ॥ ୨୩.

ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ ଅଛି; ସପ୍ତ ସୋମ ଯଜ୍ଞ, ସପ୍ତ ହବିଷ୍ୟ, ଓ ସପ୍ତ ପାକ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।

ତାସ୍ତ୍ଵଦୁଚ୍ଚାରଣାଦ୍ଦେଵି ! କ୍ରିଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯଂ ତଥା ଚାନ୍ଯଦର୍ଧମାତ୍ରାନ୍ଵିତଂ ପରମ୍ ॥ ୨୩.

ହେ ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତୁମର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଏହାଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ ଅଛି, ଯାହାରେ ଅର୍ଧ ମାତ୍ରା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅଵିକାର୍ଯକ୍ଷଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ପରିଣାମଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ତଵୈତତ୍ପରମଂ ରୂପଂ ଯନ୍ନ ଶକ୍ଯଂ ମଯୋଦିତୁମ୍ ॥ ୨୩.

ଯେଉଁ ରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅକ୍ଷୟ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପରିଣାମ ରହିତ, ସେଇ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ।

ନ ଚାସ୍ଯେ ନ ଚ ତଜ୍ଜିହ୍ଵା ତାମ୍ରୋଷ୍ଠାଦିଭିରୁଚ୍ଯତେ । ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଵସଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କୌ ଜ୍ଯୋତିରେଵ ଚ ॥ ୨୩.

ଏହାର ନ ଜିହ୍ୱା ଅଛି, ନ ଲାଲ ଠୋଠ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଅଛି; ଇନ୍ଦ୍ର, ବସୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଵିଶ୍ଵାଵାସଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ଵିଶ୍ଵେଶଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ସାଂଖ୍ଯଵେଦାନ୍ତଵାଦୋକ୍ତଂ ବହୁଶାଖାସ୍ଥିରୀକୃତମ୍ ॥ ୨୩.

ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଓ ପରମେଶ୍ୱର; ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବିଧ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅନାଦିମଧ୍ଯନିଧନଂ ସଦସନ୍ନ ସଦେଵ ଯତ୍ । ଏକନ୍ତ୍ଵନେକଂ ନାପ୍ଯେକଂ ଭଵଭେଦସମାଶ୍ରୈତମ୍ ॥ ୨୩.

ଏହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହା ଅଛି ଓ ନାହିଁ, ତଥାପି ସତ୍ୟ; ଏକ ଓ ଅନେକ, କିନ୍ତୁ ଏକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଭାବର ଆଶ୍ରୟ।