ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ପୁତ୍ରାଵୂଚତୁଃ ଇତ୍ଯେଵଂ ଵାଦିଭିଃ ପୌରୈଃ ପୁରଃ ପୃଷ୍ଠେ ଚ ସଂଵୃତଃ । ତତ୍କ୍ଷଣପ୍ରଭଵାନନ୍ଦଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ପିତୁର୍ଗୃହମ୍ ॥ ୨୩.

ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ସହରବାସୀମାନେ ସାମ୍ନା ଓ ପଛରୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ତକ୍ଷଣାତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ପିତା ଚ ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମାତା ଚାନ୍ଯେ ଚ ବାନ୍ଧଵାଃ । ଚିରଂ ଜୀଵେତି କଲ୍ଯାଣୀର୍ଦଦୁସ୍ତସ୍ମୈ ତଦାଶିଷଃ ॥ ୨୩.

ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ମାତା ଓ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।

ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ତତଃ ସୋଽଥ କିମେତଦିତି ଵିସ୍ମିତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପିତରଂ ତାତ ! ସୋଽସ୍ମୈ ସମ୍ଯକ୍ତଦୁକ୍ତଵାନ୍ ॥ ୨୩.

ତାପରେ ସେ ଶିର ନମାଇ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, 'ଏହା କଣ?' ବୋଲି ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ପିତା ସବୁ କଥା ଠିକ୍ ଭାବେ କହିଦେଲେ।

ସ ଭାର୍ଯାଂ ତାଂ ମୃତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହୃଦଯେଷ୍ଟାଂ ମଦାଲସାମ୍ । ପିତରୌ ଚ ପୁରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲଜ୍ଜାଶୋକାବ୍ଧିମଧ୍ଯଗଃ ॥ ୨୩.

ସେ ଶୁଣିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ମଦାଲସା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ଲଜ୍ଜା ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଗଲେ।

ଚିନ୍ତଯାମାସ ସା ବାଲା ମାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଧନଂ ଗତମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ଜୀଵିତଂ ସାଧ୍ଵୀ ଧିଙ୍ମାଂ ନିଷ୍ଠୁରମାନସମ୍ ॥ ୨୩.

ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ସେ ଜଣେ ଯୁବତୀ, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ—ଧନ୍ୟ ସେ ନାରୀ! ମୋ ନିଷ୍ଠୁର ହୃଦୟ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା।'

ନୃଶଂସୋଽହମନାର୍ଯୋଽହଂ ଵିନା ତାଂ ମୃଗଲୋଚନାମ୍ । ମତ୍କୃତେ ନିଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତାଂ ଯଜ୍ଜୀଵାମ୍ଯତିନିର୍ଘୃଣଃ ॥ ୨୩.

'ମୁଁ ନିଷ୍ଠୁର, ମୁଁ ଅନାର୍ଯ୍ୟ, ମୃଗନୟନା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ—ମୋ ଭିତରେ କେତେ ନିର୍ଦୟତା!'

ପୁନଃ ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ପରିସଂସ୍ତଭ୍ଯ ମାନସମ୍ । ମୋହୋଦ୍ଗମମପାସ୍ଯାଶୁ ନିଃ ଶ୍ଵସ୍ଯୋଚ୍ଛଵସ୍ଯ ଚାତରଃ ॥ ୨୩.

ପୁଣି ସେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ମୂଢତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ମୃତେତି ସା ମନ୍ନିମିତ୍ତଂ ତ୍ଯଜାମି ଯଦି ଜୀଵିତମ୍ । କିଂ ମଯୋପକୃତଂ ତସ୍ଯାଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯମେତତ୍ତୁ ଯୋଷିତାମ୍ ॥ ୨୩.

'ଯଦି ସେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଉତ୍ତମ କାମ କରିଛି? ଏହି କଥା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ।'

ଯଦି ରୋଦିମି ଵା ଦୀନୋ ହା ପ୍ରିଯେତି ! ଵଦନ୍ମୁହୁଃ । ତଥାପ୍ଯଶ୍ଲାଘ୍ଯମେତନ୍ନୋ ଵଯଂ ହି ପୁରୁଷାଃ କିଲ ॥ ୨୩.

'ଯଦି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ବାରମ୍ବାର 'ହା, ପ୍ରିୟା!' ବୋଲି କାନ୍ଦିବି, ତଥାପି ଏହା ଗୌରବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆମେ ପୁରୁଷ।'

ଅଥ ଶୋକଜଡୋ ଦୀନୋଽସୃଜା ହୀନୋ ମଲାନ୍ଵିତଃ । ଵିପକ୍ଷସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯାମି ତତଃ ପରିଭଵାସ୍ପଦମ୍ ॥ ୨୩.

'ନହେଲେ ଯଦି ମୁଁ ଶୋକରେ ଅଚେତନ, ଦୁଃଖିତ, ଅପବିତ୍ର ଓ ଦୟନୀୟ ହେଉଛି, ତେବେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋପ୍ରତି ହସିବେ, ମୋତେ ଉପହାସ କରିବେ।'

ମଯାରିଶାତନଂ କାର୍ଯଂ ରାଜ୍ଞଃ ଶୁଶ୍ରୁଷଣଂ ପିତୁଃ । ଜୀଵିତଂ ତସ୍ଯ ଚାଯତ୍ତଂ ସନ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ତତ୍କଥଂ ମଯା ॥ ୨୩.

'ମୋତେ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ କରିବା, ରାଜା ଅର୍ଥାତ୍ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମୋପରି ନିର୍ଭର, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଏହା ଛାଡ଼ିପାରିବି?'

କିନ୍ତ୍ଵତ୍ର ମନ୍ଯେ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାଗସ୍ଯ ଯୋଷିତଃ । ସ ଚାପି ନୋପକାରାଯ ତନ୍ଵଙ୍ଗ୍ଯାଃ କିନ୍ତୁ ସର୍ଵଥା ॥ ୨୩.

ମୁଁ ଏଠାରେ ଭାବୁଛି, ଏହି ଅଂଶଟି ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜିଉଁ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା, ସେଠି ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହିଁ ଉଚିତ। ଏହା କେବଳ ତାଙ୍କର ଉପକାର ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ଏଭଳି ହେବ।

ମଯା ନୃଶଂସ୍ଯଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୋପକାର୍ଯପକାରି ଚ । ଯା ମଦର୍ଥେଽତ୍ଯଜତ୍ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଦର୍ଥେଽଲ୍ପମିଦଂ ମମ ॥ ୨୩.

ମୋତେ ଦୟା କରିବାକୁ ହେବ, ଏହା ନ ଉପକାର ପାଇଁ, ନ ଅପକାର ପାଇଁ। ସେ ମୋ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ—ଏହି ଛୋଟ କାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ।

ପୁତ୍ରାଵୂଚତୁଃ ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସୋଽଥ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯୋଦକଦାନିକମ୍ । କ୍ରିଯାଶ୍ଚାନନ୍ତରଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଋତଧ୍ଵଜଃ ॥ ୨୩.

ପୁଅମାନେ ଏଭଳି କହିଲେ। ତାପରେ ସେ ନିଜ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଲେ; ପରେ ଯେଉଁ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା ଥିଲା, ସେସବୁ କରି, ଋତଧ୍ୱଜ କହିଲେ।

ଋତଧ୍ଵଜ ଉଵାଚ ଯଦି ସା ମମ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ନ ସ୍ଯାଦ୍ଭାର୍ଯା ମଦାଲସା । ଅସ୍ମିନ୍ ଜନ୍ମନି ନାନ୍ଯା ମେ ଭଵିତ୍ରୀ ସହଚାରିଣୀ ॥ ୨୩.

ଋତଧ୍ୱଜ କହିଲେ: ଯଦି ସେ ସୁସ୍ଳିମ ଦେହବତୀ ମଦାଲସା ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୋ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ସହଚାରିଣୀ ହେବେ ନାହିଁ।

ତାମୃତେ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଗନ୍ଧର୍ଵତନଯାମହମ୍ । ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ଯୋଷିତଂ କାଞ୍ଚିଦିତି ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ ॥ ୨୩.

ସେ ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ଗନ୍ଧର୍ବକନ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଜିଉଁ ସହ ଭୋଗ କରିବି ନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।

ସଦ୍ଧର୍ମଚାରିଣୀଂ ପତ୍ନୀଂ ତାଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଗଜଗାମିନୀମ୍,। କାଞ୍ଚିନ୍ନାଙ୍ଗୀକରିଷ୍ଯାମୀତ୍ଯେତତ୍ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ ॥ ୨୩.

ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବା, ହାତୀ ଚାଲିବା ପରି ଚାଲୁଥିବା ମୋ ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଜିଉଁକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।

ପୁତ୍ରାଵୂଚତୁଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଭୋଗାନ୍ ତାତ ! ସର୍ଵଂସ୍ତଯା ଵିନା । କ୍ରୀଡନ୍ନାସ୍ତେ ସମଂ ତୁଲ୍ଯୈର୍ଵଯସ୍ଯୈଃ ଶୀଲସମ୍ପଦା ॥ ୨୩.

ପୁଅମାନେ କହିଲେ: ତାତା! ସେ ସମସ୍ତ ଜିଉଁ ସହ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ବିନା, ସମାନ ଗୁଣ ଥିବା ସହପାଠୀମାନେ ସହ ଖେଳି ରହୁଛନ୍ତି।

ଏତତ୍ତସ୍ଯ ପରଂ କାର୍ଯଂ ତାତ ! ତତ୍କେନ ଶକ୍ଯତେ । କର୍ତୁମତ୍ଯର୍ଥଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯମୀଶ୍ଵରୈଃ କିମୁତେତରୈଃ ॥ ୨୩.

ଏହା ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ତାତା! ଏହା କିଏ କରିପାରିବ? ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟକର, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ତ କଥା ଛାଡ଼।

ଜଡ ଉଵାଚ ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ତଯୋଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିମର୍ଶମଗମତ୍ପିତା । ଵିମୃଶ୍ଯ ଚାହ ତୌ ପୁତ୍ରୌ ନାଗରାଟ୍ପ୍ରହସନ୍ନିଵ ॥ ୨୩.

ଜଡ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ପିତା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ; ଭଲଭଳି ଭାବି, ସେ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ, ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ହସିଥିବା ପରି କହିଲେ।

ନାଗରାଡଶ୍ଵତର ଉଵାଚ ଯଦ୍ଯଶକ୍ଯମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ । କର୍ମଣ୍ଯୁଦ୍ଯମମୁଦ୍ଯୋଗହାନ୍ଯା ହାନିସ୍ତତଃ ପରମ୍ ॥ ୨୩.

ନାଗରାଜ ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: ଯଦି କିଛି ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣି, ମଣିଷମାନେ କାମ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ହରାଯିବ, ଏହି ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ହାନି।

ଆରଭେତ ନରଃ କର୍ମ ସ୍ଵପୌରୁଷମହାପଯନ୍ । ନିଷ୍ପତ୍ତିଃ କର୍ମଣୋ ଦୈଵେ ପୌରୁଷେ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ॥ ୨୩.

ମଣିଷ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଇ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ—ଦୁଇଟି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ତସ୍ମାଦହଂ ତଥା ଯତ୍ନଂ କରିଷ୍ଯେ ପୁତ୍ରକାଵିତଃ । ତପଶ୍ଚର୍ଯାଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯଥୈତତ୍ସାଧ୍ଯତେଽଚିରାତ୍ ॥ ୨୩.

ତେଣୁ, ପୁଅମାନେ, ମୁଁ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ପ୍ରୟାସ କରିବି; ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହା ଶୀଘ୍ର ସାଧିତ ହେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି।

ଜଡ ଉଵାଚ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ଲକ୍ଷାଵତରଣଂ ଗିରେଃ । ତୀର୍ଥଂ ହିମଵତୋ ଗତ୍ଵା ତପସ୍ତେପେ ସୁଦୁଶ୍ଚରମ୍ ॥ ୨୩.

ଜଡ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତର ପ୍ଲକ୍ଷାବତରଣ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ ଓ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।

ତୁଷ୍ଟାଵ ଗୀର୍ଭିଶ୍ଚ ତତସ୍ତତ୍ର ଦେଵୀଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ତନ୍ମନା ନିଯତାହାରୋ ଭୂତ୍ଵା ତ୍ରିଷଵଣାପ୍ଲୁତଃ ॥ ୨୩.

ସେଠାରେ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଓ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଅସ୍ନାନ କରି, ସେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

ଅଶ୍ଵତର ଉଵାଚ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀମହଂ ଦେଵୀମାରିରାଧଯିଷୁଃ ଶୁଭାମ୍ । ସ୍ତୋଷ୍ଯେ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ବ୍ରହ୍ମଯୋନିଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ ॥ ୨୩.

ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ଜଗତ୍‌ଜନନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ସକୁ, ସ୍ତୁତି କରିବି।

ସଦସଦ୍ଦେଵି ! ସତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ମୋକ୍ଷଵଚ୍ଚାର୍ଥଵତ୍ପଦମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯ୍ଯସଂଯୋଗଂ ଯୋଗଵଦ୍ଦେଵି ! ସଂସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୨୩.

ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍। ସତ୍ୟ, ଅଳ୍ପ, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ—ଯେଉଁଠି ତୁମ ସହିତ ଏକତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସବୁ କିଛି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ଵମକ୍ଷରଂ ପରଂ ଦେଵି ! ଯତ୍ର ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ଦେଵି ! ସଂସ୍ଥିତଂ ପରମାଣୁଵତ୍ ॥ ୨୩.

ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ, ଯାହାରେ ସବୁ କିଛି ଅବସ୍ଥିତ। ଅକ୍ଷୟ, ପରମ, ପରମାଣୁ ପରି ଅବସ୍ଥିତ।

ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶ୍ଵଞ୍ଚୈତତ୍କ୍ଷରାତ୍ମକମ୍ । ଦାରୁଣ୍ଯଵସ୍ଥିତୋ ଵହ୍ନିର୍ଭୌମାଶ୍ଚ ପରମାଣଵଃ ॥ ୨୩.

ଅକ୍ଷୟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କ୍ଷରସ୍ୱରୂପ। କାଠରେ ଯେମିତି ଅଗ୍ନି ଅଛି, ଭୂମିରେ ପରମାଣୁ ଅଛି।