ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ତଂ ତଥା ଵ୍ଯାଧିତଂ ଭାର୍ଯା ପତିଂ ଦେଵମିଵାର୍ଚ୍ଚଯତ୍ । ପାଦାଭ୍ଯଙ୍ଗାଙ୍ଗସଂଵାହ-ସ୍ତ୍ରାନାଚ୍ଛାଦନଭୋଜନୈଃ॥୧୬.

ସେ ଏଭଳି ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପତିଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ସେବା କରୁଥିଲେ—ପାଦ ମସାଜ, ଦେହ ମସାଜ, ସ୍ନାନ, ପୋଷାକ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମ-ମୂତ୍ର-ପୁରୀଷାସୃକ୍-ପ୍ରଵାହକ୍ଷାଲନେନ ଚ । ରହଶ୍ଚୈଵୋପଚାରେଣ ପ୍ରିଯସମ୍ଭାଷଣେନ ଚ॥୧୬.

ଶ୍ଲେଷ୍ମ, ପେଶାବ, ପଖାନ୍ଡ ଓ ରକ୍ତକୁ ଧୋଇ ସଫା କରି, ଗୁପ୍ତରେ ସେବା କରି, ଏବଂ ପ୍ରେମର ସହିତ କଥା କହି ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।

ସ ତଯା ପୂଜ୍ଯମାନୋଽପି ସଦାତୀଵ ଵିନୀତଯା । ଅତୀଵ ତୀଵ୍ରକୋପତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯତି ନିଷ୍ଠୁରଃ॥୧୬.

ସେ ନିତାନ୍ତ ନମ୍ର ଭାବରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଥିଲେ।

ତଥାପି ପ୍ରଣତା ଭାର୍ଯା ତମମନ୍ଯତ ଦୈଵତମ୍ । ତଂ ତଥାପ୍ଯତିବୀଭତ୍ସଂ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠମମନ୍ଯତ॥୧୬.

ତଥାପି, ସେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଦେବତା ଭାବେ ମନେ କରୁଥିଲେ; ସେ ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମନେ କରୁଥିଲେ।

ଅଚଙ୍କ୍ରମଣଶୋଲୋଽପି ସ କଦାଚିଦ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ପ୍ରାହ ଭାର୍ଯାଂ ନଯସ୍ଵେତି ତ୍ଵଂ ମାଂ ତସ୍ଯା ନିଵେଶନମ୍॥୧୬.

ଚାଲିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କେବେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ସେଉଁଠି ନେଇଯା'।

ଯା ସା ଵେଶ୍ଯା ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ରାଜମାର୍ଗେ ଗୃହୋଷିତା । ତାଂ ମାଂ ପ୍ରାପଯ ଧର୍ମଜ୍ଞେ ! ସୈଵ ମେ ହୃଦି ଵର୍ତତେ॥୧୬.

'ରାଜପଥରେ ଯେଉଁ ବେଶ୍ୟାକୁ ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, ଯିଏ ଘରେ ରହେ—ଧର୍ମଜ୍ଞେ! ମୋତେ ସେଉଁଠି ନେଇଯା। ସେ ମୋ ହୃଦୟରେ ବସିଛି।'

ଦୃଷ୍ଟା ସୂର୍ଯୋଦଯେ ବାଲା ରାତ୍ରିଶ୍ଚେଯମୁପାଗତା । ଦର୍ଶନାନନ୍ତରଂ ସା ମେ ହୃଦଯାନ୍ନାପସର୍ପତି॥୧୬.

'ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ଯେଉଁ ଝିଅକୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେ ଏବେ ରାତିରେ ଆସିଛି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ ସେ ମୋ ହୃଦୟରୁ ଯାଉନାହିଁ।'

ଯଦି ସା ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀ ପୀନଶ୍ରୋଣିପଯୋଧରା । ନୋପଗୂହତି ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ତନ୍ମାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ଵୈ ମୃତମ୍॥୧୬.

'ଯଦି ସେ ସୁନ୍ଦର ଦେହି, ଭରି ନିତମ୍ଭ ଓ ସ୍ଥନ ଥିବା ଝିଅ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିନାହାନ୍ତି, ହେ କ୍ଷୀଣାଙ୍ଗି, ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ମୃତ ଦେଖିବ।'

ଵାମଃ କାମୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ବହୁଭିଃ ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯତେ ଚ ସା । ମମାଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଗମନେ ସଙ୍କୁଲଂ ପ୍ରତିଭାତି ମେ॥୧୬.

'ମାନବମାନେ ରେ କାମ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ସେ ଅନେକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାହାଯାଉଛି; ମୁଁ ଚାଲିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଏହିପାଇଁ ମୋତେ ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଲାଗୁଛି।'

ତତ୍ ତଦା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭର୍ତୁଃ କାମାତୁରସ୍ଯ ସା । ତତ୍ପତ୍ନୀ ସତ୍କୁଲୋତ୍ପନ୍ନା ମହାଭାଗା ପତିଵ୍ରତା॥୧୬.

ତାପରେ, ତାଙ୍କର ପତି କାମେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସେ ସୁସଂସ୍କାର ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ,

ଗାଗ୍ଂ ପରିକରଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଶୁଲ୍କମାଦାଯ ଚାଧିକମ୍ । ସ୍କନ୍ଧେ ଭର୍ତାରମାଦାଯ ଜଗାମ ମୃଦୁଗାମିନୀ॥୧୬.

ସେ ନିଜ ସାଡ଼ି ଗଠି ଧରି, ଅଧିକ ଦାମ ନେଇ, ପତିଙ୍କୁ କନ୍ଧରେ ଉଠାଇ, ମୃଦୁ ଚାଳିଯାଉଥିବା ସେ ଝିଅ ଚାଲିପଡ଼ିଲେ।

ନିଶି ମେଘାସ୍ତୃତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚଲଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ପ୍ରଦର୍ଶିତେ । ରାଜମାର୍ଗେ ପ୍ରିଯଂ ଭର୍ତୁଶ୍ଚିକୀର୍ଷନ୍ତୀ ଦ୍ଵିଜାଙ୍ଗନା॥୧୬.

ରାତିରେ, ମେଘରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ବିଜୁଳି ଚମକୁଥିଲା; ସେ ଦ୍ୱିଜାତି ସ୍ତ୍ରୀ, ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ରାଜପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ।

ପଥି ଶୂଲେ ତଥା ପ୍ରୋତମଚୌରଂ ଯୌରଶଙ୍କଯା । ମାଣ୍ଡଵ୍ଯମତିଦୁଃ ଖାର୍ତମନ୍ଧକାରେଽଥ ସ ଦ୍ଵିଜଃ॥୧୬.

ପଥରେ ଏକ ଚୋରକୁ ଶୂଳରେ ଗାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଚୋରି ଅଭିଯୋଗରେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟ, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଥିଲେ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ।

ପତ୍ନୀସ୍କନ୍ଧେ ସମାରୂଢଶ୍ଚାଲଯାମାସ କୌଶିକଃ । ପାଦାଵମର୍ଷଣାତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯସ୍ତମୁଵାଚ ହ॥୧୬.

ପତି କନ୍ଧରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ, କୌଶିକୀ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟ, ପାଉଁ ଦୁଃଖରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେଉଁଠି କଥା କହିଲେ।

ଯେନାହମେଵମତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁଃ ଖିତଶ୍ଚାଲିତଃ ପଦା । ଦଶାଂ କଷ୍ଟାମନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ସ ପାପାତ୍ମା ନରାଧମଃ॥୧୬.

'ଯିଏ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ, ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ହେଲାଇଦେଲେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣିଦେଲେ—ସେ ପାପୀ ଏବଂ ନିଚ୍ଚ ମନୁଷ୍ୟ—'

ସୂର୍ଯୋଦଯେଽଵଶଃ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । ଭାସ୍କରାଲୋକନାଦେଵ ସ ଵିନାଶମଵାପ୍ସ୍ଯତି॥୧୬.

'ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବ; ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ସେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ।'

ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ଶାପମତିଦାରୁଣମ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ଵ୍ଯଥିତା ସୂର୍ଯୋ ନୈଵୋଦଯମୁପୈଷ୍ଯତି॥୧୬.

ପତିଙ୍କୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ମିଳିବାକୁ ଶୁଣି, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବ ନାହିଁ।'

ତତଃ ସୂର୍ଯୋଦଯାଭାଵାଦଭଵତ୍ ସନ୍ତତା ନିଶା । ବହୂନ୍ଯହଃ ପ୍ରମାଣାନି ତତୋ ଦେଵା ଭଯଂ ଯଯୁଃ॥୧୬.

ଏହାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ନହେବାରୁ ରାତି ଅବିରତ ଚାଲିଗଲା; ଅନେକ ଦିନ ଏହିପରି ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।

ନିଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵଷଟ୍କାର-ସ୍ଵଧାସ୍ଵାହାଵିଵର୍ଜିତମ୍ । କଥଂ ନୁ ଖଲ୍ଵିଦଂ ସର୍ଵଂ ନ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସଂକ୍ଷଯଂ ଜଗତ୍॥୧୬.

ପାଠ, ହୋମ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ ନ ହେବାରୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ?

ଅହୋରାତ୍ରଵ୍ଯଵସ୍ଥାଯା ଵିନା ମାସର୍ତୁସଂକ୍ଷଯଃ । ତତ୍ସଂକ୍ଷଯାନ୍ନ ତ୍ଵଯନେ ଜ୍ଞାଯେତେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ॥୧୬.

ଦିନ ଓ ରାତି ବିଭାଗ ନଥିଲେ, ମାସ ଓ ଋତୁ ଶେଷ ହେବେ ନାହିଁ; ଏହା ଶେଷ ହେବା ଛଡ଼ା, ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ କେବେ ଜଣାଯିବ ନାହିଁ।

ଵିନା ଚାଯନଵିଜ୍ଞାନାତ୍ କାଲଃ ସଂଵତ୍ସରଃ କୁତଃ । ସଂଵତ୍ସରଂ ଵିନା ନାନ୍ଯତ୍ କାଲଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ॥୧୬.

ଏହି ଆୟନ ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା, ବର୍ଷ କିପରି ବୁଝିବାଯିବ? ବର୍ଷ ନଥିଲେ, କାଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜ୍ଞାନ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ।

ପତିଵ୍ରତାଯା ଵଚସା ନୋଦ୍ଗଚ୍ଛତି ଦିଵାକରଃ । ସୂର୍ଯୋଦଯଂ ଵିନା ନୈଵ ସ୍ତ୍ରାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ॥୧୬.

ପତିବ୍ରତା ନାରୀଙ୍କ କଥାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ନ ହେଲେ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

ନାଗ୍ନେର୍ଵିହରଣଞ୍ଚୈଵ କ୍ରାତ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ନୈଵାପ୍ଯଯନମସ୍ମାକଂ ଵିନା ହୋମେନ ଜାଯତେ॥୧୬.

ଅଗ୍ନି ଚଳନ ନ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ; ହୋମ ଛଡ଼ା, ଆମର ଗତି ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢ଼େ ନାହିଁ।

ଵଯମାପ୍ଯାଯିତା ମର୍ତ୍ଯୈର୍ଯଜ୍ଞଭାଗୈର୍ଯଥୋଚିତୈଃ । ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତାନନୁଗୃହ୍ଣୀମୋ ମର୍ତ୍ଯାନ୍ ଶସ୍ଯାଦିସିଦ୍ଧଯେ॥୧୬.

ମଣିଷମାନେ ଯଥାଯଥିକ ଭାଗରେ ଯଜ୍ଞ କରି ଆମକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଆମେ ବର୍ଷା ଦେଇ, ଚାଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଫଳ ପାଇଁ ମଣିଷମାନେ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି।

ନିଷ୍ପାଦିତାସ୍ଵୋଷଧୀଷୁ ମର୍ତ୍ଯା ଯଜ୍ଞୈର୍ଯଜନ୍ତି ନଃ । ତେଷାଂ ଵଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମଃ କାମାନ୍ ଯଜ୍ଞାଦିପୂଜିତାଃ॥୧୬.

ମଣିଷମାନେ ନିଜେ ଉତ୍ପାଦିତ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରି ଆମକୁ ପୂଜନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ଆମେ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେଉ।

ଅଧୋ ହି ଵର୍ଷାମ ଵଯଂ ମର୍ତ୍ଯାଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵପ୍ରଵର୍ଷିଣଃ । ତୋଯଵର୍ଷେଣ ହି ଵଯଂ ହଵିର୍ଵର୍ଷେଣ ମାନଵାଃ॥୧୬.

ଆମେ ତଳକୁ ବର୍ଷା ପଠାଉ, ମଣିଷମାନେ ଉପରକୁ ହବି ଦେଉ; ଆମେ ଜଳ ଦେଇ, ମଣିଷମାନେ ହବି ଦେଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଉପାୟରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।

ଯେ ନାସ୍ମାକଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ନିତ୍ଯନୈମିତ୍ତକୀଃ କ୍ରିଯାଃ । କ୍ରତୁଭାଗଂ ଦୁରାତ୍ମାନଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଚାଶ୍ନନ୍ତି ଲୋଲୁପାଃ॥୧୬.

ଯେମାନେ ଆମକୁ ନିୟମିତ ଓ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଲୋଭୀ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ନିଜେ ଖାଇଯାନ୍ତି—

ଵିନାଶାଯ ଵଯଂ ତେଷାଂ ତୋଯସୂର୍ଯାଗ୍ନିମାରୁତାନ୍ । କ୍ଷିତିଞ୍ଚ ସନ୍ଦୂଷଯାମଃ ପାପାନାମପକାରିଣାମ୍॥୧୬.

ସେମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ, ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ମାଟିକୁ ଦୂଷିତ କରିଦେଉ।

ଦୁଷ୍ଟତୋଯାଦିଭୋଗେନ ତେଷାଂ ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମିଣାମ୍ । ଉପସର୍ଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ମରଣାଯ ସୁଦାରୁଣାଃ॥୧୬.

ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଦୂଷିତ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଘଟନାରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଣେ।