ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଏକାନ୍ତରାଶୀ ଵଶ୍ଯାତ୍ମା ଭଵ ଭିକ୍ଷୁରତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ତତ୍ର ଯୋଗାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ବାହ୍ଯସ୍ପର୍ଶଵିଵର୍ଜିତଃ॥୧୬.

ଅଳ୍ପ ଖାଉଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଅକ୍ଷୟ ଭିକ୍ଷୁ ହୁଅନ୍ତୁ; ସେଠାରେ ଯୋଗରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ।

ତତଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ତଂ ଯୋଗଂ ଦୁଃ ଶସଂଯୋଗଭେଷଜମ୍ । ମୁକ୍ତିହେତୁମନୌପମ୍ଯମନାଖ୍ଯେଯମସଙ୍ଗିନମ୍ । ଯତ୍ସଂଯୋଗାନ୍ନ ତେ ଯୋଗୋ ଭୂଯୋ ଭୂତୈର୍ଭଵିଷ୍ଯତି॥୧୬.

ତାପରେ ଆପଣ ସେହି ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ଯାହା ଦୁଃଖ ସଂଯୋଗର ଔଷଧ, ଅପୂର୍ବ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ ମୋକ୍ଷର କାରଣ, ଅସଙ୍ଗୀ। ସେଠାରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ପୁଣି ଦେହ ଓ ଭୂତ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ଜଡିତ ହେବେ ନାହିଁ।

ପିତୋଵାଚ ଵତ୍ସ ଯୋଗଂ ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମୁକ୍ତିହେତୁମତଃ ପରମ୍ । ଯେନ ଭୂତୈଃ ପୁନର୍ଭୂତୋ ନେଦୃଗଃ ଖମଵାପ୍ନୁଯାମ୍॥୧୬.

ପିତା କହିଲେ: ପୁଅ, ମୋକୁ ସେହି ଯୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ଯାହା ଉତ୍ତମ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭୂତପଦାର୍ଥରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁଣି ନ ପାଉ।

ଯତ୍ରାସକ୍ତିପରସ୍ଯାତ୍ମା ମମ ସଂସାରବନ୍ଧନୈଃ । ନୈତି ଯୋଗମଯୋଗୋଽପି ତଂ ଯୋଗମଧୁନା ଵଦ॥୧୬.

ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ସଂସାର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ଯୋଗ ଥିଲେ ବା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଯୋଗକୁ ଏବେ କହ।

ସଂସାରାଦିତ୍ଯତାପାର୍ତି-ଵିପ୍ଲୁଷ୍ଯଦ୍ଦେହମାନସମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନାମ୍ବୁଶୀତେନ ସିଞ୍ଚ ମାଂ ଵାକ୍ଯଵାରିଣା॥୧୬.

ସଂସାରର ତାପ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମୋର ଦେହ ଓ ମନ ଜଳିଯାଇଛି; ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଶୀତଳ ଜଳ ଭଳି ତୁମର ମିଠା କଥାରେ ମୋତେ ସିଞ୍ଚନ କର।

ଅଵିଦ୍ଯାକୃଷ୍ଣସର୍ପେଣ ଦଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଵିଷପୀଡିତମ୍ । ସ୍ଵଵାକ୍ଯାମୃତପାନେନ ମାଂ ଜୀଵଯ ପୁନର୍ମୃତମ୍॥୧୬.

ଅଜ୍ଞାନର କଳା ସାପ ଦ୍ୱାରା ଦଂଶିତ ହୋଇ, ତାହାର ବିଷରେ ପୀଡିତ, ମୁଁ ମୃତ ସମାନ; ତୁମର ମିଠା କଥାର ଅମୃତ ପାନ କରାଇ ମୋତେ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କର।

ପୁତ୍ର-ଦାର-ଗୃହ-କ୍ଷେତ୍ର-ମମତ୍ଵନିଗଜଡାର୍ଦିତମ୍ । ମାଂ ମୋଚଯେଷ୍ଟସଦ୍ଭାଵ-ଵିଜ୍ଞାନୋଦ୍ଘାଟନୈସ୍ତ୍ଵରନ୍॥୧୬.

ପୁଅ, ଝିଅ, ଘର, ଜମି ଓ ମମତାର ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅବୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଏହି ଭୂତିକ ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର।

ପୁତ୍ର ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ତାତ ! ଯଥା ଯୋଗୋ ଦତ୍ତାତ୍ରେଯେଣ ଧୀମତା । ଅଲର୍କାଯ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସମ୍ଯକ୍ ପୃଷ୍ଟେନ ଵିସ୍ତରାତ୍॥୧୬.

ପୁଅ କହିଲେ: ହେ ବାପା, ଶୁଣ, ଯେଉଁ ଯୋଗକୁ ଧୀର ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଅଲର୍କଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ ବିସ୍ତାରରେ କହିଥିଲେ, ସେଥିରେ ମୁଁ କହୁଛି।

ପିତୋଵାଚ ଦତ୍ତାତ୍ରେଯଃ ସୁତଃ କସ୍ଯ କଥଂ ଵା ଯୋଗମୁକ୍ତଵାନ୍ । କଶ୍ଚାଲର୍କୋ ମହାଭାଗୋ ଯୋ ଯୌଗଂ ପରିପୃଷ୍ଟଵାନ୍॥୧୬.

ପିତା କହିଲେ: ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କାହାର ପୁଅ ଏବଂ ସେ କିପରି ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ? ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଅଲର୍କ କିଏ, ଯିଏ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ?

ପୁତ୍ର ଉଵାଚ କୌଶିକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନେଽଭଵତ୍ ପୁରେ । ସୋଽନ୍ଯଜନ୍ମକୃତୈଃ ପାପୈଃ କୁଷ୍ଠରୋଗାତୁରୋଽଭଵତ୍॥୧୬.

ପୁଅ କହିଲେ: ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗରରେ କୌଶିକ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପରେ, ସେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେଇଥିଲେ।

ତଂ ତଥା ଵ୍ଯାଧିତଂ ଭାର୍ଯା ପତିଂ ଦେଵମିଵାର୍ଚ୍ଚଯତ୍ । ପାଦାଭ୍ଯଙ୍ଗାଙ୍ଗସଂଵାହ-ସ୍ତ୍ରାନାଚ୍ଛାଦନଭୋଜନୈଃ॥୧୬.

ସେ ଏଭଳି ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପତିଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ସେବା କରୁଥିଲେ—ପାଦ ମସାଜ, ଦେହ ମସାଜ, ସ୍ନାନ, ପୋଷାକ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମ-ମୂତ୍ର-ପୁରୀଷାସୃକ୍-ପ୍ରଵାହକ୍ଷାଲନେନ ଚ । ରହଶ୍ଚୈଵୋପଚାରେଣ ପ୍ରିଯସମ୍ଭାଷଣେନ ଚ॥୧୬.

ଶ୍ଲେଷ୍ମ, ପେଶାବ, ପଖାନ୍ଡ ଓ ରକ୍ତକୁ ଧୋଇ ସଫା କରି, ଗୁପ୍ତରେ ସେବା କରି, ଏବଂ ପ୍ରେମର ସହିତ କଥା କହି ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।

ସ ତଯା ପୂଜ୍ଯମାନୋଽପି ସଦାତୀଵ ଵିନୀତଯା । ଅତୀଵ ତୀଵ୍ରକୋପତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯତି ନିଷ୍ଠୁରଃ॥୧୬.

ସେ ନିତାନ୍ତ ନମ୍ର ଭାବରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଥିଲେ।

ତଥାପି ପ୍ରଣତା ଭାର୍ଯା ତମମନ୍ଯତ ଦୈଵତମ୍ । ତଂ ତଥାପ୍ଯତିବୀଭତ୍ସଂ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠମମନ୍ଯତ॥୧୬.

ତଥାପି, ସେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଦେବତା ଭାବେ ମନେ କରୁଥିଲେ; ସେ ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମନେ କରୁଥିଲେ।

ଅଚଙ୍କ୍ରମଣଶୋଲୋଽପି ସ କଦାଚିଦ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ପ୍ରାହ ଭାର୍ଯାଂ ନଯସ୍ଵେତି ତ୍ଵଂ ମାଂ ତସ୍ଯା ନିଵେଶନମ୍॥୧୬.

ଚାଲିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କେବେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ସେଉଁଠି ନେଇଯା'।

ଯା ସା ଵେଶ୍ଯା ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ରାଜମାର୍ଗେ ଗୃହୋଷିତା । ତାଂ ମାଂ ପ୍ରାପଯ ଧର୍ମଜ୍ଞେ ! ସୈଵ ମେ ହୃଦି ଵର୍ତତେ॥୧୬.

'ରାଜପଥରେ ଯେଉଁ ବେଶ୍ୟାକୁ ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, ଯିଏ ଘରେ ରହେ—ଧର୍ମଜ୍ଞେ! ମୋତେ ସେଉଁଠି ନେଇଯା। ସେ ମୋ ହୃଦୟରେ ବସିଛି।'

ଦୃଷ୍ଟା ସୂର୍ଯୋଦଯେ ବାଲା ରାତ୍ରିଶ୍ଚେଯମୁପାଗତା । ଦର୍ଶନାନନ୍ତରଂ ସା ମେ ହୃଦଯାନ୍ନାପସର୍ପତି॥୧୬.

'ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ଯେଉଁ ଝିଅକୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେ ଏବେ ରାତିରେ ଆସିଛି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ ସେ ମୋ ହୃଦୟରୁ ଯାଉନାହିଁ।'

ଯଦି ସା ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀ ପୀନଶ୍ରୋଣିପଯୋଧରା । ନୋପଗୂହତି ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ତନ୍ମାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ଵୈ ମୃତମ୍॥୧୬.

'ଯଦି ସେ ସୁନ୍ଦର ଦେହି, ଭରି ନିତମ୍ଭ ଓ ସ୍ଥନ ଥିବା ଝିଅ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିନାହାନ୍ତି, ହେ କ୍ଷୀଣାଙ୍ଗି, ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ମୃତ ଦେଖିବ।'

ଵାମଃ କାମୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ବହୁଭିଃ ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯତେ ଚ ସା । ମମାଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଗମନେ ସଙ୍କୁଲଂ ପ୍ରତିଭାତି ମେ॥୧୬.

'ମାନବମାନେ ରେ କାମ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ସେ ଅନେକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାହାଯାଉଛି; ମୁଁ ଚାଲିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଏହିପାଇଁ ମୋତେ ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଲାଗୁଛି।'

ତତ୍ ତଦା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭର୍ତୁଃ କାମାତୁରସ୍ଯ ସା । ତତ୍ପତ୍ନୀ ସତ୍କୁଲୋତ୍ପନ୍ନା ମହାଭାଗା ପତିଵ୍ରତା॥୧୬.

ତାପରେ, ତାଙ୍କର ପତି କାମେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସେ ସୁସଂସ୍କାର ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ,

ଗାଗ୍ଂ ପରିକରଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଶୁଲ୍କମାଦାଯ ଚାଧିକମ୍ । ସ୍କନ୍ଧେ ଭର୍ତାରମାଦାଯ ଜଗାମ ମୃଦୁଗାମିନୀ॥୧୬.

ସେ ନିଜ ସାଡ଼ି ଗଠି ଧରି, ଅଧିକ ଦାମ ନେଇ, ପତିଙ୍କୁ କନ୍ଧରେ ଉଠାଇ, ମୃଦୁ ଚାଳିଯାଉଥିବା ସେ ଝିଅ ଚାଲିପଡ଼ିଲେ।

ନିଶି ମେଘାସ୍ତୃତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚଲଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ପ୍ରଦର୍ଶିତେ । ରାଜମାର୍ଗେ ପ୍ରିଯଂ ଭର୍ତୁଶ୍ଚିକୀର୍ଷନ୍ତୀ ଦ୍ଵିଜାଙ୍ଗନା॥୧୬.

ରାତିରେ, ମେଘରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ବିଜୁଳି ଚମକୁଥିଲା; ସେ ଦ୍ୱିଜାତି ସ୍ତ୍ରୀ, ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ରାଜପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ।

ପଥି ଶୂଲେ ତଥା ପ୍ରୋତମଚୌରଂ ଯୌରଶଙ୍କଯା । ମାଣ୍ଡଵ୍ଯମତିଦୁଃ ଖାର୍ତମନ୍ଧକାରେଽଥ ସ ଦ୍ଵିଜଃ॥୧୬.

ପଥରେ ଏକ ଚୋରକୁ ଶୂଳରେ ଗାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଚୋରି ଅଭିଯୋଗରେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟ, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଥିଲେ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ।

ପତ୍ନୀସ୍କନ୍ଧେ ସମାରୂଢଶ୍ଚାଲଯାମାସ କୌଶିକଃ । ପାଦାଵମର୍ଷଣାତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯସ୍ତମୁଵାଚ ହ॥୧୬.

ପତି କନ୍ଧରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ, କୌଶିକୀ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟ, ପାଉଁ ଦୁଃଖରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେଉଁଠି କଥା କହିଲେ।

ଯେନାହମେଵମତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁଃ ଖିତଶ୍ଚାଲିତଃ ପଦା । ଦଶାଂ କଷ୍ଟାମନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ସ ପାପାତ୍ମା ନରାଧମଃ॥୧୬.

'ଯିଏ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ, ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ହେଲାଇଦେଲେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣିଦେଲେ—ସେ ପାପୀ ଏବଂ ନିଚ୍ଚ ମନୁଷ୍ୟ—'

ସୂର୍ଯୋଦଯେଽଵଶଃ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । ଭାସ୍କରାଲୋକନାଦେଵ ସ ଵିନାଶମଵାପ୍ସ୍ଯତି॥୧୬.

'ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବ; ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ସେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ।'

ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ଶାପମତିଦାରୁଣମ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ଵ୍ଯଥିତା ସୂର୍ଯୋ ନୈଵୋଦଯମୁପୈଷ୍ଯତି॥୧୬.

ପତିଙ୍କୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ମିଳିବାକୁ ଶୁଣି, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବ ନାହିଁ।'

ତତଃ ସୂର୍ଯୋଦଯାଭାଵାଦଭଵତ୍ ସନ୍ତତା ନିଶା । ବହୂନ୍ଯହଃ ପ୍ରମାଣାନି ତତୋ ଦେଵା ଭଯଂ ଯଯୁଃ॥୧୬.

ଏହାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ନହେବାରୁ ରାତି ଅବିରତ ଚାଲିଗଲା; ଅନେକ ଦିନ ଏହିପରି ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।

ନିଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵଷଟ୍କାର-ସ୍ଵଧାସ୍ଵାହାଵିଵର୍ଜିତମ୍ । କଥଂ ନୁ ଖଲ୍ଵିଦଂ ସର୍ଵଂ ନ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସଂକ୍ଷଯଂ ଜଗତ୍॥୧୬.

ପାଠ, ହୋମ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ ନ ହେବାରୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ?