ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହି ମେ ବାଲଂ ମାତୁରୁତ୍ସଙ୍ଗଶାଯିନମ୍ । ସ୍ମୃତିମଭ୍ଯାଗତୋ ବାଲୋ ରୋହିତାଶ୍ଵୋଽବ୍ଜଲୋଚନଃ॥୮.

ମାଆଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ଶିଶୁକୁ ଶୁଏଇଥିବା ଦେଖି, ମୋ ନିଜ ପୁଅ ରୋହିତାଶ୍ୱଙ୍କୁ ମୁଁ ମନେପକାଇଲି, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅମଳ କମଳ ପରି ।

ସୋଽପ୍ଯେତାମେଵ ମେ ଵତ୍ସୋ ଵଯୋଽଵସ୍ଥାମୁପାଗତଃ । ନୀତୋ ଯଦି ନ ଘୋରେଣ କୃତାନ୍ତେନାତ୍ମନୋ ଵଶମ୍॥୮.

ସେ ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଯଦି ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇନଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଏହି ବୟସରେ ଅଛନ୍ତି ।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ହା ଵତ୍ସ ! କସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ଅପଧ୍ଯାନାଦିଦଂ ମହତ୍ । ଦୁଃ ଖମାପତିତଂ ଘୋରଂ ଯସ୍ଯାନ୍ତୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ॥୮.

ରାଣୀ କହିଲେ — 'ହା ପୁଅ! କେଉଁ ଅପବିତ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଯାହାର ଶେଷ ମିଳୁନାହିଁ?'

ହା ନାଥ ! ରାଜନ୍ ! ଭଵତା ମାମନାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଦୁଃ ଖିତାମ୍ । କ୍ଵାପି ସନ୍ତିଷ୍ଠତା ସ୍ଥାନେ ଵିଶ୍ରବ୍ଧଂ ସ୍ଥୀଯତେ କଥମ୍॥୮.

ହା ପ୍ରଭୁ! ହା ରାଜା! ମୋତେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛି; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଜଣେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବେ?

ରାଜ୍ଯନାଶଃ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ କିଂ ଵିଧେ ! ନ କୃତଂ ତ୍ଵଯା॥୮.

ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଯିବା, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା — ହେ ଭାଗ୍ୟ! ତୁମେ ରାଜା ଋଷି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କଣ ଛାଡ଼ି ରଖିଛ?

ଇତି ତସ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ସ୍ଵସ୍ଥାନତଶ୍ଚ୍ଯୁତଃ । ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ଦଯିତାଂ ପୁତ୍ରଞ୍ଚ ନିଧନଂ ଗତମ୍॥୮.

ସେ ନାରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ; ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଓ ପୁଅଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ଚିହ୍ନିପାରିଲେ।

କଷ୍ଟଂ ଶୈଵ୍ଯେଯମେଷା ହି ସ ବାଲୋଽଯମିତୀରଯନ୍ । ରୁରୋଦ ଦୁଃ ଖସନ୍ତପ୍ତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାମଭିଜଗାମ ଚ॥୮.

ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, 'ହାଁ, ଏହି ଶୈବ୍ୟା, ଏହି ମୋ ପୁଅ', ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ପରେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ।

ସା ଚ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ତାମଵସ୍ଥାମୁପାଗତମ୍ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତାର୍ତା ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟା ଧରଣୀତଲେ॥୮.

ସେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚିହ୍ନି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଅଚଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

ଚେତଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀ ଚ ତୈ ସମମ୍ । ଵିଲେପତୁଃ ସୁସନ୍ତପ୍ତୌ ଶୋକଭାରାଵପୀଡିତୌ॥୮.

ପରେ ରାଜା ଓ ରାନୀ ଦୁହେଁ ହୁଁଚି ଆସି, ଭାରି ଶୋକରେ ଭାସି, ଏକାଠି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।

; ରାଜୋଵାଚ ହା ଵତ୍ସ ! ସୁକୁମାରଂ ତେ ସ୍ଵକ୍ଷିଭ୍ରୂନାସିକାଲକମ୍ । ପଶ୍ଯତୋ ମେ ମୁଖଂ ଦୀନଂ ହୃଦଯଂ କିଂ ନ ଦୀର୍ଯତେ॥୮.

ରାଜା କହିଲେ: 'ହାଁ, ପୁଅ! ତୋର ମୃଦୁ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଆଖି, ଭୂଁହ, ନାକ ଓ କଳା କେଶ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ?'

ତାତ ! ତାତେତି ମଧୁରଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ସ୍ଵଯମାଗତମ୍ । ଉପଗୁହ୍ଯ ଵଦିଷ୍ଯେ କଂ ଵତ୍ସ ! ଵତ୍ସେତି ସୌହୃଦାତ୍॥୮.

'ପୁଅ! ପୁଅ!'—ତୁ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଡାକି ଆସୁଥିଲୁ, ଏବେ କାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, 'ପୁଅ! ପୁଅ!' ବୋଲି ସ୍ନେହରେ ଡାକିବି?

କସ୍ଯ ଜାନୁପ୍ରଣୀତେନ ପିଙ୍ଗେନ କ୍ଷିତିରେଣୁନା । ମମୋତ୍ତରୀଯମୁତ୍ସଙ୍ଗଂ ତଥାଙ୍ଗଂ ମଲମେଷ୍ଯତି॥୮.

ଏବେ କାହାର ଗୋଡ଼, ପୃଥିବୀର ହଳଦି ଧୂଳିରେ ଲପେଟି, ମୋ ଉପରବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହକୁ ମେଳା କରିବ, ଯେପରି ତୁ କରୁଥିଲୁ?

ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସମ୍ଭୂତୋ ମନୋହୃଦଯନନ୍ଦନଃ । ମଯା କୁପିତ୍ରା ହା ଵତ୍ସ ! ଵିକ୍ରୀତୋ ଯେନ ଵସ୍ତୁଵତ୍॥୮.

ମୋ ଦେହର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ମୋ ମନ ଓ ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ, ହାଁ, ପୁଅ! ରାଗରେ ତୁମକୁ ଜଣେ ଜିନିଷ ଭଳି ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲି।

ହୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମଶେଷଂ ମେ ସସାଧନଧନଂ ମହତ୍ । ଦୈଵାହିନା ନୃଶଂସେନ ଦଷ୍ଟୋ ମେ ତନଯସ୍ତତଃ॥୮.

ମୋ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ, ଏବେ ମୋ ପୁଅକୁ ନିଷ୍ଠୁର ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଡ଼ସିଦେଲା।

ଅହଂ ଦୈଵାହିଦଷ୍ଟସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯାନନପଙ୍କଜମ୍ । ନିରୀକ୍ଷନ୍ନପି ଘୋରେଣ ଵିଷେଣାନ୍ଧୀକୃତୋଽଧୁନା॥୮.

ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଡ଼ସିଥିବା ମୋ ପୁଅଙ୍କ ମୁହଁର କମଳ ଦେଖି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଷରେ ମୁଁ ଏବେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି।

ଏକମୁକ୍ତ୍ତଵା ତମାଦାଯ ବାଲକଂ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଃ । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଚ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ମୂର୍ଚ୍ଛଯା ନିପପାତ ହ॥୮.

ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମଣିପରି ପୁଅକୁ ଉଠାଇ, ରାଜା କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ତାକୁ ବାହୁଡ଼େ ଧରିଲେ, ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ଅଚଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ଅଯଂ ସ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସ୍ଵରେଣୈଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନ ସଂଶଯଃ॥୮.

ରାନୀ କହିଲେ: 'ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମହାପୁରୁଷ, କେବଳ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'

ତଥାସ୍ଯ ନାସିକା ତୁଙ୍ଗା ଅଗ୍ରତୋଽଧୋମୁଖଂ ଗତା । ଦନ୍ତାଶ୍ଚ ମୁକୁଲପ୍ରଖ୍ଯାଃ ଖ୍ଯାତକୀର୍ତେର୍ମହାତ୍ମନଃ॥୮.

ତାଙ୍କର ନାକ ଉଚ୍ଚ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଦାନ୍ତ କୁଳିର କଳିକା ପରି—ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଖ୍ୟାତିର ଚିହ୍ନ।

ଶ୍ମଶାନମାଗତଃ କସ୍ମାଦଦ୍ଯୈଷ ସ ନରେଶ୍ଵରଃ । ଅପହାଯ ପୁତ୍ରଶୋକଂ ସାପଶ୍ଯତ୍ ପତିତଂ ପତିମ୍॥୮.

ଏହି ନରେଶ କାହିଁକି ଆଜି ଶ୍ମଶାନକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ପୁଅର ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ତାଙ୍କର ପତିକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।

ପ୍ରକୃଷ୍ଟା ଵିସ୍ମିତା ଦୀନା ଭର୍ତୃପୁତ୍ରାଧିପୀଡିତା । ଵୀକ୍ଷନ୍ତୀ ସା ତତୋଽପଶ୍ଯଦ୍ ଭର୍ତୃଦଣ୍ଡଂ ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍॥୮.

ସେ ଭୟ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ପତି ଓ ପୁଅଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ତାପରେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଦଣ୍ଡକୁ ଦେଖି ଘୃଣା ଅନୁଭବ କଲେ।

ଶ୍ଵପାକାର୍ହମତୋ ମୋହଂ ଜଗାମାଯତଲୋଚନା । ପ୍ରାପ୍ଯ ଚେତଶ୍ଚ ଶନକୈଃ ସଗଦ୍ଗଦମଭାଷତ॥୮.

ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଖି ମୋହରେ ଆବୃତ, ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶନେ ଶନେ ଚେତନା ଫେରିଲା ଓ କଣ୍ଠ ଭାରି କଥା କହିଲେ।

ଧିକ୍ ତ୍ଵାଂ ଦୈଵାତିକରୁଣାଂ ନିର୍ମର୍ଯାଦଂ ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ । ଯେନାଯମମରପ୍ରଖ୍ଯୋ ନୀତୋ ରାଜା ଶ୍ଵପାକତାମ୍॥୮.

'ଧିକ୍ ତୁମେ, ନିଷ୍ଠୁର, ନିୟମହୀନ, ଘୃଣିତ ଭାଗ୍ୟ! ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅମର ସମାନ ରାଜା ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।'

ରାଜ୍ଯନାଶଂ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗଂ ଭାର୍ଯା-ତନଯଵିକ୍ରଯମ୍ । ପ୍ରାପଯିତ୍ଵାପି ନୋ କୁକ୍ତଶ୍ଚଣ୍ଡାଲୋଽଯଂ କୃତୋ ନୃପଃ॥୮.

ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ି, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ରାଜାକୁ ତୁମେ ଘୃଣିତ ଅପବିତ୍ର କରିଦେଲେ।

ହା ରାଜନ୍ ! ଜାତସନ୍ତାପାମିତ୍ଥଂ ମାଂ ଧରଣୀତଲାତ୍ । ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ନାଦ୍ଯ ପର୍ଯଙ୍କମାରୋହେତି କିମୁଚ୍ଯତେ॥୮.

ହା ରାଜନ୍ ! ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଏହି ଭୂମିରୁ ଆଜି କିଏ ମୋତେ ଉଠାଇ ପୂର୍ବବତ୍ ଶଯ୍ୟାରେ ବସାଉନାହାନ୍ତି ?

ନାଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ତେ ଛତ୍ରଂ ଭୃଙ୍ଗାରମଥଵା ପୁନଃ । ଚାମରଂ ଵ୍ଯଜନଞ୍ଚାପି କୋଽଯଂ ଵିଧିଵିପର୍ଯଯଃ॥୮.

ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ଛତା, ଭୃଙ୍ଗାର କିମ୍ବା ଚାମର ଦେଖୁନାହିଁ; ଏହି ଭାଗ୍ୟର ଏମିତି ପରିବର୍ତ୍ତନ କାହିଁକି ହେଲା ?

ଯସ୍ଯାଗ୍ରେ ଵ୍ରଜତଃ ପୂର୍ଵଂ ରାଜାନୋ ଭୃତ୍ଯତାଂ ଗତାଃ । ସ୍ଵୋତ୍ତରୀଯୈରକୁର୍ଵନ୍ତ ନୀରଜସ୍କଂ ମହୀତଲମ୍॥୮.

ଯାହାଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଦାସ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ଉପର ଚାଦର ଦେଇ ମାଟିରୁ ଧୂଳି ପୋଖାଇ ଦେଉଥିଲେ।

ସୋଽଯଂ କପାଲସଂଲଗ୍ନ-ଘଟୀଘଟନିରନ୍ତରେ । ମୃତନିର୍ମାଲ୍ଯସୂତ୍ରାନ୍ତର୍ଗୂଗ୍କେଶେ ସୁଦାରୁଣେ॥୮.

ଏବେ ଗଳାରେ ଖପର ଲଗାଇ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମାଟିର ମଣିକା ଝୁଲାଇ, ମୃତ ଦେହର ଅବଶିଷ୍ଟ ଲଗା ଚୁଲି ସହିତ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।

ଵସାନିସ୍ଯନ୍ଦସଂଶୁଷ୍କ-ମହୀପୁଟକମଣ୍ଡିତେ । ଭସ୍ମାଙ୍ଗାରାର୍ଧଦଗ୍ଧାସ୍ଥି-ମଜ୍ଜାସଙ୍ଘଟ୍ଟଭୀଷଣେ॥୮.

ଚର୍ବି ଝରି ଶୁଖିଯାଇଥିବା ମାଟି ଲଗାଇ, ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ ଅସ୍ଥି, ଭସ୍ମ, ମଜ୍ଜା ଲଗି ଦେହକୁ ଭୟଙ୍କର କରିଛି।

ଗୃଧ୍ର-ଗୋମାଯୁନାଦାର୍ତନଷ୍ଟକ୍ଷୁଦ୍ରଵିହଙ୍ଗମେ । ଚିତାଧୂମାତତିରୁଚା ନୀଲୀକୃତଦିଗନ୍ତରେ॥୮.

ଗୃଧ୍ର ଓ ଶୃଗାଳର ଚିତ୍କାରରେ ଭୟଭୀତ, ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚିତାର ଧୂଆଁରେ ଦିଗନ୍ତ କଳା ହୋଇଯାଇଛି।