ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଶଵାନାଂ ମୂଲ୍ଯକରଣେ ପୁନର୍ନଷ୍ଟସ୍ମୃତିର୍ଯଥା । ମଲିନୋ ଜଟିଲଃ କୃଷ୍ଣୋ ଲକୁଟୀ ଵିହ୍ଵଲୋ ନୃପଃ॥୮.

ମୃତଦେହ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଦମ୍ଭ ନେଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ପୁଣି ହରାଇଗଲା; ମେଳା, ଜଟାଧାରୀ, କଳା, ଲଠି ଧରିଥିବା ଏହି ରାଜା ଭ୍ରମିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ ।

ନୈଵ ପୁତ୍ରୋ ନ ଭାର୍ଯା ତୁ ତସ୍ଯ ଵୈ ସ୍ମୃତିଗୋଚରେ । ନଷ୍ଟୋତ୍ସାହୋ ରାଜ୍ଯନାଶାତ୍ ଶ୍ମଶାନେ ନିଵସଂସ୍ତଦା॥୮.

ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାର୍ଯ୍ୟା କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ; ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ ଉତ୍ସାହ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇ, ସେ ସମୟରେ ଶ୍ମଶାନରେ ରହୁଥିଲେ ।

ଅଥାଜଗାମ ସ୍ଵସୁତଂ ମୃତମାଦାଯ ଲାପିନୀ । ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସର୍ପଦଷ୍ଟଂ ହି ବାଲକମ୍॥୮.

ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ ପୁଅକୁ ନେଇ ଆସିଲେ; ସେହି ଶିଶୁ ସାପ ଡସିଥିଲେ ।

ହା ଵତ୍ସ ! ହା ପୁତ୍ର ! ଶିଶୋ ! ଇତ୍ଯେଵଂ ଵଦତୀ ମୁହୁଃ । କୃଶା ଵିଵର୍ଣା ଵିମନାଃ ପାଂଶୁଧ୍ଵସ୍ତଶିରୋରୁହା॥୮.

'ହା ପୁଅ! ହା ଶିଶୁ!' ବାରମ୍ବାର କହି କହି ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ଶୁଖିଗଲା, ମୁହଁ ମଲିନ, ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଚୁଲି ଧୁଳିରେ ମେଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ହା ରାଜନ୍ନଦ୍ଯ ବାଲଂ ତ୍ଵଂ ପଶ୍ଯ ସୋମଂ ମହୀତଲେ । ରମମାଣଂ ପୁରା ଦୃଷ୍ଟଂ ଦୁଷ୍ଟାହିନା ମୃତମ୍॥୮.

ରାଣୀ କହିଲେ — 'ହା ରାଜା! ଆଜି ତୁମେ ତୁମର ପୁଅ ସୋମାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖ; ଯେଉଁ ଶିଶୁ କେତେବେଳେ ଖେଳୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦୁଷ୍ଟ ସାପର କାଟରେ ମରିଛି ।'

ତସ୍ଯା ଵିଲାପଶବ୍ଦଂ ତମାକର୍ଣ୍ଯ ସ ନରାଧିପଃ । ଜଗାମ ତ୍ଵରିତୋଽତ୍ରେତି ଭଵିତା ମୃତକମ୍ବଲଃ॥୮.

ତାଙ୍କର କାନ୍ଦଣିର ସବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଶେଉଁଠାରେ ଗଲେ; ସେ ଏବେ ମୃତଦେହ ଢାକିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ ।

ସ ତାଂ ରୋରୁଦତୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ନାଭ୍ଯଜାନାତ୍ତୁ ପାର୍ଥିଵଃ । ଚିରପ୍ରଵାସସନ୍ତପ୍ତାଂ ପୁନର୍ଜାତାମିଵାବଲାମ୍॥୮.

ସେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ରାଜା ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶୁଖିଗଲା, ନବଜନ୍ମିତ ଶିଶୁ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ ।

ସାପି ତଂ ଚାରୁକେଶାନ୍ତଂ ପୁରା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଟାଲକମ୍ । ନାଭ୍ଯଜାନାନ୍ନୃପସୁତା ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷୋପମଂ ନୃପମ୍॥୮.

ସେ ଭି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ଚୁଲି ପୂର୍ବରୁ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା, ଏବେ ଜଟା ହୋଇଯାଇଛି; ଶୁଖିଗଲା ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାଜପୁତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ ।

ସୋଽପି କୃଷ୍ଣପଟେ ବାଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶୀଵିଷପୀଡିତମ୍ । ନରେନ୍ଦ୍ରଲକ୍ଷଣୋପେତଂ ଚିନ୍ତାମାପ ନରେଶ୍ଵରଃ॥୮.

ସେ ଭି କଳା ବସ୍ତ୍ରରେ ମୃତ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ, ସାପ ଦସିଥିଲା, ରାଜସିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା; ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।

ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କସ୍ଯାପ୍ଯେଷ କୁଲେ ଶିଶୁଃ । ଜାତୋ ନୀତଃ କୃତାନ୍ତେନ କାମପ୍ଯାଶାଂ ଦୁରାତ୍ମନା॥୮.

ହା ଦୁଃଖ! କେଉଁ ଘରର ଏହି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଗଲେ, କେଉଁ ଆଶାକୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା?

ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହି ମେ ବାଲଂ ମାତୁରୁତ୍ସଙ୍ଗଶାଯିନମ୍ । ସ୍ମୃତିମଭ୍ଯାଗତୋ ବାଲୋ ରୋହିତାଶ୍ଵୋଽବ୍ଜଲୋଚନଃ॥୮.

ମାଆଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ଶିଶୁକୁ ଶୁଏଇଥିବା ଦେଖି, ମୋ ନିଜ ପୁଅ ରୋହିତାଶ୍ୱଙ୍କୁ ମୁଁ ମନେପକାଇଲି, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅମଳ କମଳ ପରି ।

ସୋଽପ୍ଯେତାମେଵ ମେ ଵତ୍ସୋ ଵଯୋଽଵସ୍ଥାମୁପାଗତଃ । ନୀତୋ ଯଦି ନ ଘୋରେଣ କୃତାନ୍ତେନାତ୍ମନୋ ଵଶମ୍॥୮.

ସେ ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଯଦି ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇନଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଏହି ବୟସରେ ଅଛନ୍ତି ।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ହା ଵତ୍ସ ! କସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ଅପଧ୍ଯାନାଦିଦଂ ମହତ୍ । ଦୁଃ ଖମାପତିତଂ ଘୋରଂ ଯସ୍ଯାନ୍ତୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ॥୮.

ରାଣୀ କହିଲେ — 'ହା ପୁଅ! କେଉଁ ଅପବିତ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଯାହାର ଶେଷ ମିଳୁନାହିଁ?'

ହା ନାଥ ! ରାଜନ୍ ! ଭଵତା ମାମନାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଦୁଃ ଖିତାମ୍ । କ୍ଵାପି ସନ୍ତିଷ୍ଠତା ସ୍ଥାନେ ଵିଶ୍ରବ୍ଧଂ ସ୍ଥୀଯତେ କଥମ୍॥୮.

ହା ପ୍ରଭୁ! ହା ରାଜା! ମୋତେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛି; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଜଣେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବେ?

ରାଜ୍ଯନାଶଃ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭାର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ କିଂ ଵିଧେ ! ନ କୃତଂ ତ୍ଵଯା॥୮.

ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଯିବା, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେବା — ହେ ଭାଗ୍ୟ! ତୁମେ ରାଜା ଋଷି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କଣ ଛାଡ଼ି ରଖିଛ?

ଇତି ତସ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ସ୍ଵସ୍ଥାନତଶ୍ଚ୍ଯୁତଃ । ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ଦଯିତାଂ ପୁତ୍ରଞ୍ଚ ନିଧନଂ ଗତମ୍॥୮.

ସେ ନାରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ; ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଓ ପୁଅଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ଚିହ୍ନିପାରିଲେ।

କଷ୍ଟଂ ଶୈଵ୍ଯେଯମେଷା ହି ସ ବାଲୋଽଯମିତୀରଯନ୍ । ରୁରୋଦ ଦୁଃ ଖସନ୍ତପ୍ତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାମଭିଜଗାମ ଚ॥୮.

ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, 'ହାଁ, ଏହି ଶୈବ୍ୟା, ଏହି ମୋ ପୁଅ', ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ପରେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ।

ସା ଚ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞାଯ ତାମଵସ୍ଥାମୁପାଗତମ୍ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତାର୍ତା ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟା ଧରଣୀତଲେ॥୮.

ସେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚିହ୍ନି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଅଚଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

ଚେତଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ରାଜପତ୍ନୀ ଚ ତୈ ସମମ୍ । ଵିଲେପତୁଃ ସୁସନ୍ତପ୍ତୌ ଶୋକଭାରାଵପୀଡିତୌ॥୮.

ପରେ ରାଜା ଓ ରାନୀ ଦୁହେଁ ହୁଁଚି ଆସି, ଭାରି ଶୋକରେ ଭାସି, ଏକାଠି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।

; ରାଜୋଵାଚ ହା ଵତ୍ସ ! ସୁକୁମାରଂ ତେ ସ୍ଵକ୍ଷିଭ୍ରୂନାସିକାଲକମ୍ । ପଶ୍ଯତୋ ମେ ମୁଖଂ ଦୀନଂ ହୃଦଯଂ କିଂ ନ ଦୀର୍ଯତେ॥୮.

ରାଜା କହିଲେ: 'ହାଁ, ପୁଅ! ତୋର ମୃଦୁ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଆଖି, ଭୂଁହ, ନାକ ଓ କଳା କେଶ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ?'

ତାତ ! ତାତେତି ମଧୁରଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ସ୍ଵଯମାଗତମ୍ । ଉପଗୁହ୍ଯ ଵଦିଷ୍ଯେ କଂ ଵତ୍ସ ! ଵତ୍ସେତି ସୌହୃଦାତ୍॥୮.

'ପୁଅ! ପୁଅ!'—ତୁ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଡାକି ଆସୁଥିଲୁ, ଏବେ କାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, 'ପୁଅ! ପୁଅ!' ବୋଲି ସ୍ନେହରେ ଡାକିବି?

କସ୍ଯ ଜାନୁପ୍ରଣୀତେନ ପିଙ୍ଗେନ କ୍ଷିତିରେଣୁନା । ମମୋତ୍ତରୀଯମୁତ୍ସଙ୍ଗଂ ତଥାଙ୍ଗଂ ମଲମେଷ୍ଯତି॥୮.

ଏବେ କାହାର ଗୋଡ଼, ପୃଥିବୀର ହଳଦି ଧୂଳିରେ ଲପେଟି, ମୋ ଉପରବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହକୁ ମେଳା କରିବ, ଯେପରି ତୁ କରୁଥିଲୁ?

ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସମ୍ଭୂତୋ ମନୋହୃଦଯନନ୍ଦନଃ । ମଯା କୁପିତ୍ରା ହା ଵତ୍ସ ! ଵିକ୍ରୀତୋ ଯେନ ଵସ୍ତୁଵତ୍॥୮.

ମୋ ଦେହର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ମୋ ମନ ଓ ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ, ହାଁ, ପୁଅ! ରାଗରେ ତୁମକୁ ଜଣେ ଜିନିଷ ଭଳି ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲି।

ହୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମଶେଷଂ ମେ ସସାଧନଧନଂ ମହତ୍ । ଦୈଵାହିନା ନୃଶଂସେନ ଦଷ୍ଟୋ ମେ ତନଯସ୍ତତଃ॥୮.

ମୋ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ, ଏବେ ମୋ ପୁଅକୁ ନିଷ୍ଠୁର ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଡ଼ସିଦେଲା।

ଅହଂ ଦୈଵାହିଦଷ୍ଟସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯାନନପଙ୍କଜମ୍ । ନିରୀକ୍ଷନ୍ନପି ଘୋରେଣ ଵିଷେଣାନ୍ଧୀକୃତୋଽଧୁନା॥୮.

ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଡ଼ସିଥିବା ମୋ ପୁଅଙ୍କ ମୁହଁର କମଳ ଦେଖି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଷରେ ମୁଁ ଏବେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି।

ଏକମୁକ୍ତ୍ତଵା ତମାଦାଯ ବାଲକଂ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଃ । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଚ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ମୂର୍ଚ୍ଛଯା ନିପପାତ ହ॥୮.

ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମଣିପରି ପୁଅକୁ ଉଠାଇ, ରାଜା କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ତାକୁ ବାହୁଡ଼େ ଧରିଲେ, ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ଅଚଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ଅଯଂ ସ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସ୍ଵରେଣୈଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନ ସଂଶଯଃ॥୮.

ରାନୀ କହିଲେ: 'ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମହାପୁରୁଷ, କେବଳ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'

ତଥାସ୍ଯ ନାସିକା ତୁଙ୍ଗା ଅଗ୍ରତୋଽଧୋମୁଖଂ ଗତା । ଦନ୍ତାଶ୍ଚ ମୁକୁଲପ୍ରଖ୍ଯାଃ ଖ୍ଯାତକୀର୍ତେର୍ମହାତ୍ମନଃ॥୮.

ତାଙ୍କର ନାକ ଉଚ୍ଚ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଦାନ୍ତ କୁଳିର କଳିକା ପରି—ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଖ୍ୟାତିର ଚିହ୍ନ।

ଶ୍ମଶାନମାଗତଃ କସ୍ମାଦଦ୍ଯୈଷ ସ ନରେଶ୍ଵରଃ । ଅପହାଯ ପୁତ୍ରଶୋକଂ ସାପଶ୍ଯତ୍ ପତିତଂ ପତିମ୍॥୮.

ଏହି ନରେଶ କାହିଁକି ଆଜି ଶ୍ମଶାନକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ପୁଅର ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ତାଙ୍କର ପତିକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।