ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଚଣ୍ଡାଲୋଽଯମନଲ୍ପଂ ତେ ଦାତୁଂ ଵିତ୍ତମୁପସ୍ଥିତଃ । କସ୍ମାନ୍ନ ଦୀଯତେ ମହ୍ଯମଶେଷା ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ତୁମକୁ ବେଶି ଧନ ଦେବାକୁ ଆସିଛି; ତେବେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା କାହିଁକି ଦେଉନାହଁ?

; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଭଗଵନ୍ ! ସୂର୍ଯଵଂଶୋତ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ଵେଦ୍ମେ କୌଶିକ । କଥଂ ଚଣ୍ଡାଲଦାସତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯେ ଵିତ୍ତକାମୁକଃ॥୮.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ହେ ପୁଜ୍ୟ, ମୁଁ ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜନ୍ମ ଭାବି ଜାଣେ, ହେ କୌଶିକ। ଧନ ପାଇଁ ମୁଁ କିପରି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଚାକର ହେବି?

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଯଦି ଚଣ୍ଡାଲଵିତ୍ତଂ ତ୍ଵମାତ୍ମଵିକ୍ରଯଜଂ ମମ । ନ ପ୍ରଦାସ୍ଯସି କାଲେନ ଶାପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାମସଂଶଯମ୍॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ଯଦି ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କଠାରୁ ନିଜ ବିକ୍ରୟ ଧନ ସମୟରେ ମୋତେ ଦେବା ନାହିଁ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତାଵସ୍ଥିତଜୀଵିତଃ । ପ୍ରସୀଦେତି ଵଦନ୍ ପାଦାଵୃଷେର୍ଜଗ୍ରାହ ଵିହ୍ଵଲଃ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ — ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ଜୀବନ ଅଟକି ରହି, କମ୍ପିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି, 'ଦୟା କରନ୍ତୁ' ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ।

ଦାସୋଽସ୍ମ୍ଯାର୍ତୋଽସ୍ମି ଭୀତୋଽସ୍ମି ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । କୁରୁ ପ୍ରସାଦଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ କଷ୍ଟଶ୍ଚଣ୍ଡାଲସଙ୍କରଃ॥୮.

ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ତୁମର ଭକ୍ତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ସଂଯୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।

ଭଵେଯଂ ଵିତ୍ତଶେଷେଣ ସର୍ଵକର୍ମକରୋ ଵଶଃ । ତଵୈଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ! ପ୍ରେଷ୍ଯଶ୍ଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତକଃ॥୮.

ମୁଁ ଯେତେ ଟଙ୍କା ଅଛି, ସେଥିରେ ସମସ୍ତ କାମ କରିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିବି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରିବି।

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଯଦି ପ୍ରେଷ୍ଯୋ ମମ ଭଵାନ୍ ଚଣ୍ଡାଲାଯ ତତୋ ମଯା । ଦାସଭାଵମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ ଵିତ୍ତାର୍ବୁଦେନ ଵୈ॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦାସ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲି, ଏହି ବହୁ ଟଙ୍କା ନେଇ, ଦାସ ଭାବରେ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏକମୁକ୍ତେ ତଦା ତେନ ଶ୍ଵପାକୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଯ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ବଦ୍ଧ୍ଵା ନରେଶ୍ଵରମ୍॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଶ୍ୱପାକ ଖୁସି ହୋଇ, ସେଇ ଟଙ୍କା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲା ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲା।

ଦଣ୍ଡପ୍ରହାରସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମତୀଵ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁଵିଯୋଗାର୍ତମନଯନ୍ନିଜପତ୍ତନମ୍॥୮.

ଲାଠିରେ ମାଡ଼ ଖାଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାର ଦୁଃଖରେ ତାକୁ ନିଜ ପଟ୍ଟନକୁ ନେଇଯାଇଲେ।

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତତୋ ରାଜା ଵସଂଶ୍ଚଣ୍ଡାଲପତ୍ତନେ । ପ୍ରାତର୍ମଧ୍ଯାହ୍ନସମଯେ ସାଯଞ୍ଚୈତଦଗାଯତ॥୮.

ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ସହରରେ ବସିଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଏହି ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ:

ବାଲା ଦୀନମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଲଂ ଦୀନମୁଖଂ ପୁରଃ । ମାଂ ସ୍ମରତ୍ଯସୁଖାଵିଷ୍ଟା ମୋଚଯିଷ୍ଯତି ନୌ ନୃପଃ॥୮.

ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ଛୁଆଁକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ଝିଅକୁ ଆଗରେ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରେ; ରାଜା ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।

ଉପାତ୍ତଵିତ୍ତୋ ଵିପ୍ରାଯ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିତ୍ତମତୋଽଧିକମ୍ । ନ ସା ମାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଵେତ୍ତି ପାପତରଂ କୃତମ୍॥୮.

ମୁଁ ଟଙ୍କା ମିଳିଲାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦେଲି; ତଥାପି ସେ ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ମୋର ଅଧିକ ପାପ କଥା ଜାଣିନାହାନ୍ତି।

ରାଜ୍ଯନାଶଃ ସୁହୃତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଭର୍ଯାତନଯଵିକ୍ରଯଃ । ପ୍ରାପ୍ତା ଚଣ୍ଡାଲତା ଚେଯମହୋ ଦୁଃ ଖପରମ୍ପରା॥୮.

ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଲି, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଜଣେ ଜନାନୀ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଲି, ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଲା—ହାଁ, ଏ କେମିତି ଦୁଃଖର ପରମ୍ପରା!

ଏଵଂ ସ ନିଵସନ୍ ନିତ୍ଯଂ ସସ୍ମାର ଦଯିତଂ ସୁତମ୍ । ଆର୍ଯାଞ୍ଚାତ୍ମସମାଵିଷ୍ଟାଂ ହୃତସର୍ଵସ୍ଵ ଆତୁରଃ॥୮.

ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ବସି, ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଆତ୍ମା ସମାନ ପ୍ରିୟା ଜନନୀକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ହାରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ।

କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ମୃତଚେଲାପହାରକଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଭଵଦ୍ରାଜା ଶ୍ମଶାନେ ତଦ୍ଵଶାନୁଗଃ॥୮.

କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଶବର ଚିତା ଉପରେ ଚଦର ଉଠାଇବାକୁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଲାଗିଗଲେ।

ଚଣ୍ଡାଲେନାନୁଶିଷ୍ଟଶ୍ଵ ମୃତଚେଲାପହାରିଣା । ଶଵାଗମନମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ନିହ ତିଷ୍ଠ ଦିଵାନିଶମ୍॥୮.

ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ, ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଚିତା ଉପରେ ଚଦର ଉଠାଇବା ଲାଗି, ସେ ଦିନ ରାତି ଶବ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।

ଇଦଂ ରାଜ୍ଞେଽପି ଦେଯଞ୍ଚ ଷଡ୍ଭାଗନ୍ତୁ ଶଵଂ ପ୍ରତି । ତ୍ରଯସ୍ତୁ ମମ ଭାଗାଃ ସ୍ଯୁର୍ଦ୍ଵୋ ଭାଗୌ ତଵ ଵେତନମ୍॥୮.

ଏହି ଶବରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ଦେବା ଦରକାର; ତିନି ଅଂଶ ମୋର, ଦୁଇ ଅଂଶ ତୁମର ଦରମା।

ଇତି ପ୍ରତିସମାଦିଷ୍ଟୋ ଜଗାମ ଶଵମନ୍ଦିରମ୍ । ଦିଶନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଯତ୍ର ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତଂ ତଦା॥୮.

ଏହିପରି ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ସେ ଶବ ଘରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେ ସମୟରେ ବାରାଣସୀରେ।

ଶ୍ମଶାନଂ ଘୋରସଂନାଦଂ ଶିଵାଶତସମାକୁଲମ୍ । ଶଵମୌଲିସମାକୀର୍ଣଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ବହୁଧୂମକମ୍॥୮.

ଶ୍ମଶାନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାମି, ଶିବଙ୍କ ଶତଶଃ ଭକ୍ତମାନେ ଭିଡ଼ି, ଶବ ରାଶି ରହିଛି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂଆଁରେ ଭରିଯାଇଛି।

ପିଶାଚ-ଭୂତ-ଵେତାଲ-ଡାକିନୀ-ଯକ୍ଷସଙ୍କୁଲମ୍ । ଗୃଧ୍ରଗୋମାଯୁସଙ୍କୀର୍ଣଂ ଶ୍ଵଵୃନ୍ଦପରିଵାରିତମ୍॥୮.

ପିଶାଚ, ଭୂତ, ବେତାଳ, ଡାକିନୀ ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ଭିଡ଼ି, ଗୃଧ୍ର ଓ କଉଡ଼ିଆ ଭରିଛି, କୁକୁର ଦଳ ଘେରି ରହିଛି।

ଅସ୍ଥିସଂଘାତସଙ୍କୀର୍ଣଂ ମହାଦୁର୍ଗନ୍ଧସଂକୁଲମ୍ । ନାନାମୃତସୁହୃନ୍ନାଦ-ରୌଦ୍ରକୋଲାହଲାଯୁତମ୍॥୮.

ହାଡ଼ ରାଶି ଭରିଛି, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଛାଇଛି, ନାନା ପ୍ରକାର ମୃତ ଜନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଓ ଭୟଙ୍କର ହଲାହଲ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।

ହା ପୁତ୍ର ! ମିତ୍ର ! ହା ବନ୍ଧୋ ! ଭ୍ରାତର୍ଵତ୍ସ ! ପ୍ରିଯାଦ୍ଯ ମେ । ହା ପତେ ! ଭଗିନି ! ମାତର୍ହା ମାତୁଲ ! ପିତାମହ॥୮.

ହା ପୁଅ! ମିତ୍ର! ବନ୍ଧୁ! ଭାଇ! ପ୍ରିୟ! ହା ପତି! ଭଉଣୀ! ମା! ମାମୁ! ପିତାମହ!

ମାତାମହ ! ପିତଃ ! କ୍ଵ ଗତୋଽସ୍ଯେହି ବାନ୍ଧଵ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଵଦତାଂ ଯତ୍ର ଧ୍ଵନିଃ ସଂଶ୍ରୁଯତେ ମହାନ୍॥୮.

ମାମୁ! ବାପା! କେଉଁଠି ଗଲ? ଆସ, ବନ୍ଧୁମାନେ!—ଏଭଳି କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମୁଖରୁ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।

ଜ୍ଵଲନ୍ମାଂସ-ଵସା-ମେଦଚ୍ଛମଚ୍ଛମିତସଂକୁଲମ୍॥୮.

ସେଠାରେ ଜଳୁଥିବା ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ଅଧଜଳା ଚାମଡ଼ର ଢେର ଭରିଥିଲା।

ଅର୍ଧଦଗ୍ଧାଃ ଶଵାଃ ଶ୍ଯାମା ଵିକସଦ୍ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତଯଃ । ହସନ୍ତୀଵାଗ୍ନିମଧ୍ଯସ୍ଥାଃ କାଯସ୍ଯେଯଂ ଦଶା ତ୍ଵିତି॥୮.

ଅଧଜଳା, କଳା ଲାଶ, ଖୋଲିଯାଇଥିବା ଦାନ୍ତର ପଙ୍କ୍ତି ସହିତ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ—ଦେହର ଏହି ଅବସ୍ଥା।

ଅଗ୍ନେଶ୍ଚଟଚଟାଶବ୍ଦୋ ଵଯସାମସ୍ଥିପଙ୍କ୍ତିଷୁ । ବାନ୍ଧଵାକ୍ରାନ୍ଦଶବ୍ଦଶ୍ଚ ପୁକ୍କସେଷୁ ପ୍ରହର୍ଷଜଃ॥୮.

ଅଗ୍ନିର ଚଟାଚଟ୍ ଶବ୍ଦ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥିରେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଆଉ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କର କନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଚିତ୍କାର ସହିତ ମିଶିଥିଲା।

ଗାଯତାଂ ଭୂତ-ଵେତାଲ-ପିଶାଚଗଣଃ ରକ୍ଷସାମ୍ । ଶ୍ରୂଯତେ ସୁମହାନ୍ ଘୋରଃ କଲ୍ପାନ୍ତ ଇଵ ନିଃ ସ୍ଵନଃ॥୮.

ଭୂତ, ବେତାଳ ଓ ପିଶାଚମାନେ ଗାଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଦୁନିଆ ଶେଷ ହେବା ବେଳେ ହୁଏ।

ମହାମହିଷକାରୀଷ-ଗୋଶକୃଦ୍ରାଶିସଙ୍କୁଲମ୍ । ତଦୁତ୍ଥଭସ୍ମକୂଟୈଶ୍ଚ ଵୃତଂ ସାସ୍ଥିଭିରୁନ୍ନତୈଃ॥୮.

ସେଠା ମହାମହିଷ ଓ ଗାଈର ଗୋବର ଢେରରେ ଭରିଥିଲା, ତାହା ଉପରେ ଚିତାର ଖାକ ଓ ଉଠିଥିବା ଅସ୍ଥିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା।

ନାନୋପହାରସ୍ତ୍ରଗ୍ଦୀପ-କାକଵିକ୍ଷେପକାଲିକମ୍ । ଅନେକଶବ୍ଦବହୁଲଂ ଶ୍ମଶାନଂ ନରକାଯତେ॥୮.

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପହାର, ଛିଟିଯାଇଥିବା ଦୀପ ଓ କାଉଁଆ ଚିଞ୍ଚିଆଉଥିବା ସେଇ ଶ୍ମଶାନ ଅନେକ ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା, ନରକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।