ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ସୂର୍ଯଵଂଶପ୍ରସୂତୋଽଯଂ ସୁକୁମାରକରାଙ୍ଗୁଲିଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିକ୍ରଯଂ ବାଲୋ ଧିଙ୍ମାମସ୍ତୁ ସୁଦୁର୍ମତିମ୍॥୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, କମଳା ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଥିବା ଏହି ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରାଯାଇଛି—ମୋ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୋ ପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କିଏ ଅଛି!

ହା ପ୍ରିଯେ ! ହା ଶିଶୋ ! ନତ୍ସ ! ମମାନାର୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ନଯୈଃ । ଦୈଵାଧୀନାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ମୃତୋଽସ୍ମି ତଥାପି ଧିକ୍॥୮.

ହା ପ୍ରିୟେ! ହା ଶିଶୁ! ହା ପ୍ରିୟ! ମୋ ଅନାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ, ଭାଗ୍ୟର ଆଧୀନ ହୋଇଛ—ତଥାପି ମୁଁ ମରୁନି, ମୋ ପରି ଲଜ୍ଜା ଆଉ କାହାର!

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏଵଂ ଵିଲପତୋ ରାଜ୍ଞଃ ସ ଵିପ୍ରୋଽନ୍ତରଧୀଯତ । ଵୃକ୍ଷଗେହାଦିଭିସ୍ତୁଙ୍ଗୈସ୍ତାଵାଦାଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: 'ରାଜା ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷ ଓ ଘର ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।'

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନୃପଂ ଵିତ୍ତମଯାଚତ । ତସ୍ମୈ ସମର୍ପଯାମାସ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽପି ତଦ୍ଧନମ୍॥୮.

ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ସେଇ ଧନ ମାଗିଲେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ତୋକମାଲୋକ୍ଯ ଦାରଵିକ୍ରଯସମ୍ଭଵମ୍ । ଶୋକାଭିଭୂତଂ ରାଜାନଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋଽବ୍ରଵୀତ୍॥୮.

ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ବିକ୍ରୟରୁ ମିଳିଥିବା ଅଳ୍ପ ଧନ ଦେଖି, ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ।

କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୋ ! ମମେମାଂ ତ୍ଵଂ ସଦୃଶୀଂ ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନ୍ଯସେ ଯଦି ତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମେ ବଲଂ ପରମ୍॥୮.

'ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ତୁମେ ଯଦି ଏହାକୁ ମୋ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବିଛ, ତେବେ ଏବେ ମୋର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।'

ତପସୋଽତ୍ର ସୁତପ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯସ୍ଯାମଲସ୍ଯ ଚ । ମତ୍ପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ଚୋଗ୍ରସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ଚ॥୮.

'ଏହା ମୋର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାର, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବର ଓ ନିର୍ମଳ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି।'

ଅନ୍ଯାଂ ଦାସ୍ଯାମି ଭଗଵନ୍ ! କାଲଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ । ସାମ୍ପ୍ରତଂ ନାସ୍ତି ଵିକ୍ରୀତା ପତ୍ନୀ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ବାଲକଃ॥୮.

ହେ ପୁଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆଉ ଜଣେ ଦେଇଦେବି, ଦୟାକରି କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋର ଜଣେ ପତ୍ନୀ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁଅ ଏଉଁ ଛୋଟ।

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସ୍ଥିତୋ ଯୋଽଯଂ ଦିଵସସ୍ଯ ନରାଧିପ । ଏଷ ଏଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନୋତ୍ତରଂ ତ୍ଵଯା॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ରାଜା, ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି; ଏହି ସମୟ ମାତ୍ର ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ତୁମେ ଆଉ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜେନ୍ଦ୍ରଂ ନିଷ୍ଠୁରଂ ନିର୍ଘୃଣଂ ଵଚଃ । ତଦାଦାଯ ଧନଂ ତୂର୍ଣଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋ ଯଯୌ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ — ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହି, ସେ ଧନ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ କୌଶିକ ମୁନି ଚାଲିଗଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ରାଜା ଭଯଶୋକାବ୍ଧିମଧ୍ଯଗଃ । ସର୍ଵାକାରଂ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚୋଚ୍ଚୈରଧୋମୁଖଃ॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାଜା ଭୟ ଓ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଭାବି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

ଵିତ୍ତକ୍ରୀତେନ ଯୋ ହ୍ଯର୍ଥୋ ମଯା ପ୍ରେଷ୍ଯେଣ ମାନଵଃ । ସ ବ୍ରଵୀତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାଵତ୍ ତପତି ଭାସ୍କରଃ॥୮.

ଧନ ଦେଇଯାହାକୁ ମୁଁ ଚାକର ଭାବେ କିଣିଥିଲି, ସେ ମଣିଷ ଦୟାକରି ଦ୍ରୁତ କହୁନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଡୁବିବା ପୂର୍ବରୁ, କେଉଁ କାମ ପାଇଁ ସେ କିଣାଯାଇଥିଲେ।

ଅଥାଜଗାମ ତ୍ଵରିତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚଣ୍ଡାଲରୂପଧୃକ୍ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧୋ ଵିକୃତୋ ରୂକ୍ଷଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଲୋ ଦନ୍ତୁରୋ ଘୃଣୀ॥୮.

ତାପରେ ଧର୍ମ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ— ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବିକୃତ ଦେହ, କଠୋର, ଦାଢ଼ିଆଳା, ଦାନ୍ତ ଉଭା, ଦେଖିବାକୁ ଘୃଣାଜନକ।

କୃଷ୍ଣୋ ଲମ୍ବୋଦରଃ ପିଙ୍ଗରୂକ୍ଷାକ୍ଷଃ ପରୁଷାକ୍ଷରଃ । ଗୃହୀତପକ୍ଷିପୁଞ୍ଜଶ୍ଚ ଶଵମାଲ୍ଯୈରଲଙ୍କୃତଃ॥୮.

ସେ କଳା, ଥଳା ପେଟ, ପିଙ୍ଗଳ ଓ କଠୋର ଚକ୍ଷୁ, କଠୋର କଥା କହୁଥିବା, ପଖିର ପଞ୍ଜି ବାହା କରିଥିବା, ମୃତଦେହର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା।

କପାଲହସ୍ତୋ ଦୀର୍ଘାସ୍ଯୋ ଭୈରଵୋଽତିଵଦନ୍ ମୁହୁଃ । ଶ୍ଵଗଣାଭିଵୃତୋ ଘୋରୋ ଯଷ୍ଟିହସ୍ତୋ ନିରାକୃତିଃ॥୮.

ତାଙ୍କ ହାତରେ ମଣ୍ଡ, ଦୀର୍ଘ ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖା, ବାରମ୍ବାର ମୁହଁ ଖୋଲୁଥିବା, କୁକୁରମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା, ହାତରେ ଲଠି ଧରିଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଭୟାନକ।

; ଚଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ ଅହମର୍ଥୋ ତ୍ଵଯା ଶୀଘ୍ରଂ କଥଯସ୍ଵାତ୍ମଵେତନମ୍ । ସ୍ତୋକେନ ବହୁନା ଵାପି ଯେନ ଵୈ ଲଭ୍ଯତେ ଭଵାନ୍॥୮.

ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମେ ଧନ ଦେଇ କିଣିଥିବା ଚାକର; ତୁମେ ତୁମ ମୂଲ୍ୟ କେତେ— ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବେଶି— ଶୀଘ୍ର କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ମିଳିପାରିବ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ତଂ ତାଦୃଶମଥାଲକ୍ଷ୍ଯ କ୍ରୂରଦୃଷ୍ଟିଂ ସୁନିଷ୍ଠୁରମ୍ । ଵଦନ୍ତମତିଦୁଃ ଶୀଲଂ କସ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯାହ ପାର୍ଥିଵଃ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ — ଏଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରେ କଠୋର, ବ୍ୟବହାରରେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?'

; ଚଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ ଚଣ୍ଡାଲୋଽହମିହାଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରଵୀରେତି ପୁରୋତ୍ତମେ । ଵିଖ୍ଯାତୋ ଵଧ୍ଯଵଧକୋ ମୃତକମ୍ବଲହାରକଃ॥୮.

ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ — ଏଠାରେ ମୋତେ ଚଣ୍ଡାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ସହରରେ ପ୍ରବୀର ନାମରେ ପରିଚିତ, ମୁଁ ମୃତଦେହର କପଡ଼ା ଖୋଲିବା ଏବଂ ଶିରୋଚ୍ଛେଦକ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ।

; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ନାହଂ ଚଣ୍ଡାଲଦାସତ୍ଵମିଚ୍ଛେଯଂ ସୁଵିଗର୍ହିତମ୍ । ଵରଂ ସାପାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧୋ ନ ଚଣ୍ଡାଲଵଶଂ ଗତଃ॥୮.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଚାକର ହେବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ। ଶାପ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯିବା ଭଲ, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବା ଚାଉଁ ନାହିଁ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ତସ୍ଯୈଵଂ ଵଦତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତପୋନିଧିଃ । କୋପାମର୍ଷଵିଵୃତାକ୍ଷଃ ପ୍ରାହ ଚେଦଂ ନରାଧୈପମ୍॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ — ତାଙ୍କ ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ତପସ୍ଵୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧ ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତାରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତୃତ କରି ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଚଣ୍ଡାଲୋଽଯମନଲ୍ପଂ ତେ ଦାତୁଂ ଵିତ୍ତମୁପସ୍ଥିତଃ । କସ୍ମାନ୍ନ ଦୀଯତେ ମହ୍ଯମଶେଷା ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ତୁମକୁ ବେଶି ଧନ ଦେବାକୁ ଆସିଛି; ତେବେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା କାହିଁକି ଦେଉନାହଁ?

; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଭଗଵନ୍ ! ସୂର୍ଯଵଂଶୋତ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ଵେଦ୍ମେ କୌଶିକ । କଥଂ ଚଣ୍ଡାଲଦାସତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯେ ଵିତ୍ତକାମୁକଃ॥୮.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ହେ ପୁଜ୍ୟ, ମୁଁ ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜନ୍ମ ଭାବି ଜାଣେ, ହେ କୌଶିକ। ଧନ ପାଇଁ ମୁଁ କିପରି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଚାକର ହେବି?

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଯଦି ଚଣ୍ଡାଲଵିତ୍ତଂ ତ୍ଵମାତ୍ମଵିକ୍ରଯଜଂ ମମ । ନ ପ୍ରଦାସ୍ଯସି କାଲେନ ଶାପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାମସଂଶଯମ୍॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ଯଦି ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କଠାରୁ ନିଜ ବିକ୍ରୟ ଧନ ସମୟରେ ମୋତେ ଦେବା ନାହିଁ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତାଵସ୍ଥିତଜୀଵିତଃ । ପ୍ରସୀଦେତି ଵଦନ୍ ପାଦାଵୃଷେର୍ଜଗ୍ରାହ ଵିହ୍ଵଲଃ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ — ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ଜୀବନ ଅଟକି ରହି, କମ୍ପିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି, 'ଦୟା କରନ୍ତୁ' ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ।

ଦାସୋଽସ୍ମ୍ଯାର୍ତୋଽସ୍ମି ଭୀତୋଽସ୍ମି ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । କୁରୁ ପ୍ରସାଦଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ କଷ୍ଟଶ୍ଚଣ୍ଡାଲସଙ୍କରଃ॥୮.

ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ତୁମର ଭକ୍ତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ସଂଯୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।

ଭଵେଯଂ ଵିତ୍ତଶେଷେଣ ସର୍ଵକର୍ମକରୋ ଵଶଃ । ତଵୈଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ! ପ୍ରେଷ୍ଯଶ୍ଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତକଃ॥୮.

ମୁଁ ଯେତେ ଟଙ୍କା ଅଛି, ସେଥିରେ ସମସ୍ତ କାମ କରିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିବି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରିବି।

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଯଦି ପ୍ରେଷ୍ଯୋ ମମ ଭଵାନ୍ ଚଣ୍ଡାଲାଯ ତତୋ ମଯା । ଦାସଭାଵମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ ଵିତ୍ତାର୍ବୁଦେନ ଵୈ॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦାସ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲି, ଏହି ବହୁ ଟଙ୍କା ନେଇ, ଦାସ ଭାବରେ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏକମୁକ୍ତେ ତଦା ତେନ ଶ୍ଵପାକୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଯ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ବଦ୍ଧ୍ଵା ନରେଶ୍ଵରମ୍॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଶ୍ୱପାକ ଖୁସି ହୋଇ, ସେଇ ଟଙ୍କା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲା ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲା।

ଦଣ୍ଡପ୍ରହାରସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମତୀଵ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁଵିଯୋଗାର୍ତମନଯନ୍ନିଜପତ୍ତନମ୍॥୮.

ଲାଠିରେ ମାଡ଼ ଖାଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାର ଦୁଃଖରେ ତାକୁ ନିଜ ପଟ୍ଟନକୁ ନେଇଯାଇଲେ।