ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ମୁଞ୍ଚାର୍ଯ ମୁଞ୍ଚ ତାଵନ୍ମାଂ ଯାଵତ୍ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଶିଶୁମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ତାତ ପୁନରସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି॥୮.

ରାଜପତ୍ନୀ କହିଲେ: 'ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ମୋତେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଛାଡ଼, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିପାରିବି। ପୁଣି ଏହାକୁ ଦେଖିବା ଅବସର ମୋ ପାଇଁ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।'

ପଶ୍ଯୈହି ଵତ୍ସ ମାମେଵଂ ମାତରଂ ଦାସ୍ଯତାଂ ଗତାମ୍ । ମାଂ ମା ସ୍ପ୍ରାର୍କ୍ଷୋ ରାଜପୁତ୍ର ! ଅସ୍ପୃଶ୍ଯାହଂ ତଵାଧୁନା॥୮.

ମୋ ପୁଅ, ଏବେ ମୁଁ ତୋର ମାଆ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଦାସୀ ଭାବେ ନେଉଯାଉଛି। ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ମୋତେ ଛୁଅନି, ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ଏହିବେଳେ ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ।

ତତଃ ସ ବାଲଃ ସହସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃଷ୍ଟାଂ ତୁ ମାତରମ୍ । ସମଭ୍ଯଧାଵଦମ୍ବେତି ରୁଦନ୍ ସାସ୍ତ୍ରାଵିଲେକ୍ଷଣଃ॥୮.

ତାପରେ, ସେ ଛୋଟ ପୁଅ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି, ଆଖିରେ ଲୁହା ଭରି, 'ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଦୌଡ଼ିଗଲା।

ତମାଗତଂ ଦ୍ଵିଜଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଵାଲମଭ୍ଯାହନତ୍ ପଦା । ଵଦଂସ୍ତଥାପି ସୋଽମ୍ବେତି ନୈଵାମୁଞ୍ଚତ ମାତରମ୍॥୮.

ସେ ଛୁଆଁ ନିକଟକୁ ଆସିଲାପରେ, ଦ୍ୱିଜ କ୍ରୋଧରେ ତାକୁ ପାଦରେ ମାଡ଼ିଲେ। ତଥାପି, ସେ ଛୁଆଁ 'ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲା ଏବଂ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ିଲାନି।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେଂ ନାଥ କ୍ରୀଣୀଷ୍ଵେମଂ ଚ ବାଲକମ୍ । କ୍ରୀତାପି ନାହଂ ଭଵତୋ ଵିନୈନଂ କାର୍ଯସାଧିକା॥୮.

ରାଜପତ୍ନୀ କହିଲେ: 'ନାଥ, ଦୟା କର, ଏହି ଛୁଆଁକୁ ମଧ୍ୟ କିଣ। ମୁଁ ତୁମେ କିଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୁଅ ବିନା କୌଣସି କାମ କରିପାରିବିନି।'

ଇତ୍ଥଂ ମମାଲ୍ପଭାଗ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଭଵ । ମାଂ ସଂଯୋଜଯ ବାଲେନ ଵତ୍ସେନେଵ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍॥୮.

ମୋ ଦୁର୍ଦ୍ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଦୟା କର। ମୋତେ ମୋ ପୁଅ ସହ ଏଭଳି ମିଶାଇଦିଅ, ଯେପରି ଗାଈ ତାର ବଛା ସହ ଥାଏ।

; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଗୃହ୍ଯତାଂ ଵିତ୍ତମେତତ୍ ତେ ଦୀଯତାଂ ବାଲକୋ ମମ । ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୋର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୈଃ କୃତମେଵ ହି ଵେତନମ୍ । ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ଲକ୍ଷଂ ଚ କୋଟିମୂଲ୍ଯଂ ତଥା ପରୈଃ॥୮.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ଏହି ଧନ ନିଅ, ଏବଂ ଏହି ପୁଅକୁ ମୋତେ ଦେଅ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ସେଠାରେ ଶତ, ହଜାର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ଯେତେ ହେଉ।'

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ତଥୈଵ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ବଦ୍ଧ୍ଵୋତ୍ତରପଟେ ତତଃ । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାଲକଂ ମାତ୍ରା ସହୈକସ୍ଥମବନ୍ଧଯତ୍॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: 'ସେ ଧନଟିକୁ ଉପର ଚିରରେ ବାନ୍ଧି, ପୁଅକୁ ମାଆ ସହ ଧରି, ଦୁହିଁଜଣକୁ ଏକସାଥି ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।'

ନୀଯମାନୌ ତୁ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯା-ପୁତ୍ରୌ ସ ପାର୍ଥିଵଃ । ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃ ଖାର୍ତୋ ନିଃ ଶ୍ଵସ୍ଯୋଷ୍ଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ॥୮.

ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦିଲେ।

ଯାଂ ନ ଵାଯୁର୍ନ ଚାଦିତ୍ଯୋ ନେନ୍ଦୁର୍ନ ଚ ପୃଥଗ୍ଜନଃ । ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତଃ ପୁରା ପତ୍ନୀଂ ସେଯଂ ଦାସୀତ୍ଵମାଗତା॥୮.

ଯାହାକୁ ଆଗରୁ ବାତାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେଇ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଗଲେ।

ସୂର୍ଯଵଂଶପ୍ରସୂତୋଽଯଂ ସୁକୁମାରକରାଙ୍ଗୁଲିଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିକ୍ରଯଂ ବାଲୋ ଧିଙ୍ମାମସ୍ତୁ ସୁଦୁର୍ମତିମ୍॥୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, କମଳା ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଥିବା ଏହି ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରାଯାଇଛି—ମୋ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୋ ପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କିଏ ଅଛି!

ହା ପ୍ରିଯେ ! ହା ଶିଶୋ ! ନତ୍ସ ! ମମାନାର୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ନଯୈଃ । ଦୈଵାଧୀନାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ମୃତୋଽସ୍ମି ତଥାପି ଧିକ୍॥୮.

ହା ପ୍ରିୟେ! ହା ଶିଶୁ! ହା ପ୍ରିୟ! ମୋ ଅନାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ, ଭାଗ୍ୟର ଆଧୀନ ହୋଇଛ—ତଥାପି ମୁଁ ମରୁନି, ମୋ ପରି ଲଜ୍ଜା ଆଉ କାହାର!

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏଵଂ ଵିଲପତୋ ରାଜ୍ଞଃ ସ ଵିପ୍ରୋଽନ୍ତରଧୀଯତ । ଵୃକ୍ଷଗେହାଦିଭିସ୍ତୁଙ୍ଗୈସ୍ତାଵାଦାଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: 'ରାଜା ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷ ଓ ଘର ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।'

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନୃପଂ ଵିତ୍ତମଯାଚତ । ତସ୍ମୈ ସମର୍ପଯାମାସ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽପି ତଦ୍ଧନମ୍॥୮.

ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ସେଇ ଧନ ମାଗିଲେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ତୋକମାଲୋକ୍ଯ ଦାରଵିକ୍ରଯସମ୍ଭଵମ୍ । ଶୋକାଭିଭୂତଂ ରାଜାନଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋଽବ୍ରଵୀତ୍॥୮.

ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ବିକ୍ରୟରୁ ମିଳିଥିବା ଅଳ୍ପ ଧନ ଦେଖି, ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ।

କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୋ ! ମମେମାଂ ତ୍ଵଂ ସଦୃଶୀଂ ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନ୍ଯସେ ଯଦି ତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମେ ବଲଂ ପରମ୍॥୮.

'ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ତୁମେ ଯଦି ଏହାକୁ ମୋ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବିଛ, ତେବେ ଏବେ ମୋର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।'

ତପସୋଽତ୍ର ସୁତପ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯସ୍ଯାମଲସ୍ଯ ଚ । ମତ୍ପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ଚୋଗ୍ରସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ଚ॥୮.

'ଏହା ମୋର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାର, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବର ଓ ନିର୍ମଳ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି।'

ଅନ୍ଯାଂ ଦାସ୍ଯାମି ଭଗଵନ୍ ! କାଲଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ । ସାମ୍ପ୍ରତଂ ନାସ୍ତି ଵିକ୍ରୀତା ପତ୍ନୀ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ବାଲକଃ॥୮.

ହେ ପୁଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆଉ ଜଣେ ଦେଇଦେବି, ଦୟାକରି କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋର ଜଣେ ପତ୍ନୀ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁଅ ଏଉଁ ଛୋଟ।

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସ୍ଥିତୋ ଯୋଽଯଂ ଦିଵସସ୍ଯ ନରାଧିପ । ଏଷ ଏଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନୋତ୍ତରଂ ତ୍ଵଯା॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ରାଜା, ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି; ଏହି ସମୟ ମାତ୍ର ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ତୁମେ ଆଉ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜେନ୍ଦ୍ରଂ ନିଷ୍ଠୁରଂ ନିର୍ଘୃଣଂ ଵଚଃ । ତଦାଦାଯ ଧନଂ ତୂର୍ଣଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋ ଯଯୌ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ — ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହି, ସେ ଧନ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ କୌଶିକ ମୁନି ଚାଲିଗଲେ।

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ରାଜା ଭଯଶୋକାବ୍ଧିମଧ୍ଯଗଃ । ସର୍ଵାକାରଂ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚୋଚ୍ଚୈରଧୋମୁଖଃ॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାଜା ଭୟ ଓ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଭାବି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

ଵିତ୍ତକ୍ରୀତେନ ଯୋ ହ୍ଯର୍ଥୋ ମଯା ପ୍ରେଷ୍ଯେଣ ମାନଵଃ । ସ ବ୍ରଵୀତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାଵତ୍ ତପତି ଭାସ୍କରଃ॥୮.

ଧନ ଦେଇଯାହାକୁ ମୁଁ ଚାକର ଭାବେ କିଣିଥିଲି, ସେ ମଣିଷ ଦୟାକରି ଦ୍ରୁତ କହୁନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଡୁବିବା ପୂର୍ବରୁ, କେଉଁ କାମ ପାଇଁ ସେ କିଣାଯାଇଥିଲେ।

ଅଥାଜଗାମ ତ୍ଵରିତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚଣ୍ଡାଲରୂପଧୃକ୍ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧୋ ଵିକୃତୋ ରୂକ୍ଷଃ ଶ୍ମଶ୍ରୁଲୋ ଦନ୍ତୁରୋ ଘୃଣୀ॥୮.

ତାପରେ ଧର୍ମ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ— ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବିକୃତ ଦେହ, କଠୋର, ଦାଢ଼ିଆଳା, ଦାନ୍ତ ଉଭା, ଦେଖିବାକୁ ଘୃଣାଜନକ।

କୃଷ୍ଣୋ ଲମ୍ବୋଦରଃ ପିଙ୍ଗରୂକ୍ଷାକ୍ଷଃ ପରୁଷାକ୍ଷରଃ । ଗୃହୀତପକ୍ଷିପୁଞ୍ଜଶ୍ଚ ଶଵମାଲ୍ଯୈରଲଙ୍କୃତଃ॥୮.

ସେ କଳା, ଥଳା ପେଟ, ପିଙ୍ଗଳ ଓ କଠୋର ଚକ୍ଷୁ, କଠୋର କଥା କହୁଥିବା, ପଖିର ପଞ୍ଜି ବାହା କରିଥିବା, ମୃତଦେହର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା।

କପାଲହସ୍ତୋ ଦୀର୍ଘାସ୍ଯୋ ଭୈରଵୋଽତିଵଦନ୍ ମୁହୁଃ । ଶ୍ଵଗଣାଭିଵୃତୋ ଘୋରୋ ଯଷ୍ଟିହସ୍ତୋ ନିରାକୃତିଃ॥୮.

ତାଙ୍କ ହାତରେ ମଣ୍ଡ, ଦୀର୍ଘ ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖା, ବାରମ୍ବାର ମୁହଁ ଖୋଲୁଥିବା, କୁକୁରମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା, ହାତରେ ଲଠି ଧରିଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଭୟାନକ।

; ଚଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ ଅହମର୍ଥୋ ତ୍ଵଯା ଶୀଘ୍ରଂ କଥଯସ୍ଵାତ୍ମଵେତନମ୍ । ସ୍ତୋକେନ ବହୁନା ଵାପି ଯେନ ଵୈ ଲଭ୍ଯତେ ଭଵାନ୍॥୮.

ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମେ ଧନ ଦେଇ କିଣିଥିବା ଚାକର; ତୁମେ ତୁମ ମୂଲ୍ୟ କେତେ— ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବେଶି— ଶୀଘ୍ର କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ମିଳିପାରିବ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ତଂ ତାଦୃଶମଥାଲକ୍ଷ୍ଯ କ୍ରୂରଦୃଷ୍ଟିଂ ସୁନିଷ୍ଠୁରମ୍ । ଵଦନ୍ତମତିଦୁଃ ଶୀଲଂ କସ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯାହ ପାର୍ଥିଵଃ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ — ଏଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରେ କଠୋର, ବ୍ୟବହାରରେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?'

; ଚଣ୍ଡାଲ ଉଵାଚ ଚଣ୍ଡାଲୋଽହମିହାଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରଵୀରେତି ପୁରୋତ୍ତମେ । ଵିଖ୍ଯାତୋ ଵଧ୍ଯଵଧକୋ ମୃତକମ୍ବଲହାରକଃ॥୮.

ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ — ଏଠାରେ ମୋତେ ଚଣ୍ଡାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ସହରରେ ପ୍ରବୀର ନାମରେ ପରିଚିତ, ମୁଁ ମୃତଦେହର କପଡ଼ା ଖୋଲିବା ଏବଂ ଶିରୋଚ୍ଛେଦକ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ।

; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ନାହଂ ଚଣ୍ଡାଲଦାସତ୍ଵମିଚ୍ଛେଯଂ ସୁଵିଗର୍ହିତମ୍ । ଵରଂ ସାପାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧୋ ନ ଚଣ୍ଡାଲଵଶଂ ଗତଃ॥୮.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଚାକର ହେବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ। ଶାପ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯିବା ଭଲ, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବା ଚାଉଁ ନାହିଁ।